๒. จกฺขุสุตฺตวณฺณนา

[๖๑] ทุติเย จกฺขูนีติ จกฺขนฺตีติ จกฺขูนิ, สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา จกฺขนฏฺเฐน จกฺขูนิ. กิมิทํ จกฺขนํ นาม? อสฺสาทนํ. ตถา หิ วทนฺติ "มธุํ จกฺขติ พฺยญฺชนํ จกฺขตี"ติ. อิมานิ จ อารมฺมณรสํ อนุภวนฺตานิ อสฺสาเทนฺตานิ วิย โหนฺตีติ จกฺขนฏฺเฐน จกฺขูนิ. ตานิ ปน สงฺเขปโต เทฺว จกฺขูนิ ญาณจกฺขุ มํสจกฺขุ จาติ. เตสุ มํสจกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ญาณจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขูติ อิธ ทฺวิธา กตฺวา วุตฺตํ.

ตตฺถ ทิพฺพจกฺขูติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานํ หิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณคฺคหณสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ, ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตโน จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตา อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตา ติโรกุฑฺฑาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ, ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุ จาติ ทิพฺพจกฺขุ.

ปชานาตีติ ปญฺญา. กึ ปชานาติ? จตฺตาริ อริยสจฺจานิ "อิทํ ทุกฺขนฺ"ติอาทินา. วุตฺตเญฺหตํ:-