ตตฺถ ปน "โยนิโส ภิกฺขเว ภิกฺขุ มนสิกโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี"ติ ๑- อาคตตฺตา "อิทํ ทุกฺขนฺ"ติ โยนิโส มนสิกโรตี"ติอาทินา อตฺถวิภาวนา กตา. อิธ "อิทํ ทุกฺขนฺติ ภิกฺขเว ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี"ติ ๒- อาคตตฺตา "อิทํ ทุกฺขนฺติ ปริญฺญาปฏิเวธวเสน ปริญฺญาภิสมยวเสน มคฺคญาเณน ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี"ติอาทินา นเยน โยเชตพฺพํ. อาสเวสุ จ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐาสโว ขียติ, ตติยมคฺเคน กามาสโว, จตุตฺถมคฺเคน ภวาสโว อวิชฺชาสโว จ ขียตีติ เวทิตพฺโพ.

คาถาสุ วิมุตฺติญาณนฺติ วิมุตฺติยํ นิพฺพาเน ผเล จ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุตฺตมนฺติ อุตฺตมธมฺมารมฺมณตฺตา อุตฺตมํ. ขเย ญาณนฺติ อาสวานํ สํโยชนานญฺจ

ตตฺถ น เตฺววิทนฺติ น ตุ เอว อิทํ. ตุสทฺโท นิปาตมตฺตํ. พาเลนมวิชานตาติ มกาโร ปทสนฺธิกโร. อยเญฺหตฺถ สงฺเขปตฺโถ:- อิทํ เสกฺขมคฺเคน อเสกฺขมคฺเคน จ. ปตฺตพฺพํ อภิชฺฌากายคนฺถาทิสพฺพคนฺถานํ ปโมจนํ ปโมจนสฺส นิมิตฺตภูตํ นิพฺพานํ "อิทํ ทุกฺขนฺ"ติอาทินา จตฺตาริ สจฺจานิ ยถาภูตํ อวิชานตา ตโต เอว พาเลน อวิทฺทสุนา ยถา อธิคนฺตุํ น สกฺกา, เอวํ กุสีเตน นิพฺพีริเยนาปิ, ตสฺมา ตทธิคมาย อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพนฺติ. เตนาห ภควา "อารทฺธวีริยสฺสายํ ธมฺโม, โน กุสีตสฺส ". ๑-