เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป"ติ.

ตสฺสตฺโถ:- ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานิ, ทิฏฺฐิ เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายนตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ, เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ "อิทํ สจฺจํ อิทํ สจฺจนฺ"ติ น เนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ, ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ๑- ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

ทิฏฺฐิวิสูกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

[๕๖] นิลฺโลลุโปติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร สูโท อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมติ มนุญฺญทสฺสนํ สาทุรสํ "อปฺเปวนาม เม ราชา ธนมนุปฺปเทยฺยา"ติ. ตํ รญฺโญ คนฺเธเนว โภตฺตุกมฺยตํ ๒- ชเนสิ มุเข เขฬํ อุปฺปาเทนฺตํ. ปฐมกพเฬ ปน มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต สตฺต รสหรณิสหสฺสานิ อมเตเนว ผุฏฺฐานิ อเหสุํ. สูโท "อิทานิ เม ทสฺสติ, อิทานิ เม ทสฺสตี"ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ "สกฺการารโห สูโท"ติ จินฺเตสิ, "รสํ สายิตฺวา ปน สกฺกโรนฺตํ มํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺเฉยฺย "โลโล อยํ ราชา รสครุโก"ติ น กิญฺจิ อภณิ. เอวํ ยาว โภชนปริโยสานํ, ตาว สูโทปิ "อิทานิ ทสฺสติ, อิทานิ ทสฺสตี"ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท "นตฺถิ อิมสฺส รญฺโญ ชิวฺหาวิญฺญาณนฺ"ติ ทุติยทิวเส อสาธุภตฺตํ ๓- อุปนาเมสิ. ราชา ภุญฺชนฺโต "นิคฺคหารโห อชฺช สูโท"ติ ชานนฺโตปิ ปุพฺเพ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท "ราชา เนว สุนฺทรํ น อสุนฺทรํ ชานาตี"ติ จินฺเตตฺวา สพฺพํ ปริพฺพยํ อตฺตนา คเหตฺวา ยงฺกิญฺจิเทว ปจิตฺวา รญฺโญ เทติ. ราชา "อโห วต โลโภ, อหํ นาม วีสติ นครสหสฺสานิ ภุญฺชนฺโต อิมสฺส โลเภน ภตฺตมตฺตมฺปิ น ลภามี"ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, ปุริมนเยเนว จ อิมํ คาถํ อภาสิ:-