ตปติ อกุสลธมฺเม กายญฺจาติ ตโป, อินฺทฺริยสํวรวีริยธุตงฺคทุกฺกรการิกานํ เอตมธิวจนํ, อิธ ปน อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต. วุฏฺฐีติ วสฺสวุฏฺฐิวาตวุฏฺฐีติ- อาทินา ๔- อเนกวิธา, อิธ วสฺสวุฏฺฐิ อธิปฺเปตา. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส วสฺสวุฏฺฐิสมนุคฺคหิตํ พีชํ พีชมูลกญฺจ สสฺสํ วิรุหติ น มิลายติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉติ, เอวํ ภควโต อินฺทฺริยสํวรสมนุคฺคหิตา สทฺธา สทฺธามูลา จ สีลาทโย ธมฺมา วิรุหนฺติ น มิลายนฺติ นิปฺผตฺตึ. เตนาห "ตโป วุฏฺฐี"ติ. "ปญฺญา

@๓ ม.ม. ๑๓/๑๘๓/๑๕๘-๔๓๒/๔๒๐ ๕ ฉ.ม.....วาตวุฏฺฐิอาทินา เม"ติ เอตฺถ จ วุตฺโต เมสทฺโท อิเมสุปิ ปเทสุ โยเชตพฺโพ "สทฺธา เม พีชํ, พีชํ, ตโป เม วุฏฺฐี"ติ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา พฺราหฺมณ ตยา วปฺปิเต พีเช สเจ วุฏฺฐิ อตฺถิ, สาธุ, โน เจ อตฺถิ, อุทกมฺปิ ทาตพฺพํ โหติ, ตถา มยา หิริอีเส ปญฺญายุคนงฺคเล มโนโยตฺเตน เอกาพทฺเธ กเต วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา สติปาจเนน วิชฺฌิตฺวา อตฺตโน จิตฺตสนฺตานกฺเขตฺเต สทฺธาพีเช วปฺปิเต วุฏฺฐิอภาโว นาม นตฺถิ. อยํ ปน เม สตตํ สมิตํ ตโป วุฏฺฐีติ.

ปชานาติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา กามาวจราทิเภทโต อเนกวิธา, อิธ ปน สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา. ยุคนงฺคลนฺติ ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ยุคนงฺคลํ, เอวํ ภควโต ทุวิธาปิ ปญฺญา. ตตฺถ ยถา ยุคํ อีสาย อุปนิสฺสยํ ๑- โหติ, ปุรโต โหติ, อีสาพทฺธํ โหติ, โยตฺตานํ นิสฺสยํ โหติ, พลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ, ๒- เอวํ ปญฺญา หิริปมุขานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยา ๓- โหติ. ยถาห "ปญฺญุตฺตรา สพฺเพ กุสลา ธมฺมา"ติ ๔- จ, "ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกานนฺ"ติ ๕- จ. กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปุรโต จ โหติ. ยถาห "สีลํ หิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม, อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี"ติ. ๕- หิริวิปฺปโยเคน อนุปฺปตฺติโต อีสาพทฺธา โหติ, มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยโต โยตฺตานํ นิสฺสโย โหติ, อจฺจารทฺธาติลีนภาวปฏิเสธนโต วีริยพลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ. ยถา ปน นงฺคลํ ผาลยุตฺตํ กสนกาเล ปฐวีฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ, เอวํ สติยุตฺตา ปญฺญา วิปสฺสนากาเล ธมฺมานํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทติ, สพฺพกิเลสมูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ.