[๑๖๙] เตปิ ยกฺขเสนาปตโย สหสฺสยกฺขปริวารา มชฺฌิมยามสมเย อิสิปตนํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติตปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา อิมาย คาถาย ภควนฺติ อภิตฺถวิตฺวา โอกาสมการยึสุ "อกฺขาตารํ ปวตฺตารนฺ"ติ. ตสฺสตฺโถ:- ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมเก ธมฺเม "อิทํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺ"ติอาทินา ๔- นเยน สจฺจานํ ววตฺถานกถาย อกฺขาตารํ. "ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺยนฺติ เม ภิกฺขเว"ติอาทินา ๔- นเยน เตสุ กิจฺจญาณ- กตญาณปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. เย วา ธมฺมา ยถา โวหริตพฺพา, เตสุ ตถา

@๓ องฺ.เอกก. ๒๐/๒๖๗/๒๗/๑๕/๑๔ ๔ วิ.มหา. ๔/๑๔/๑๙, สํ.มหา. ๑๙/๑๐๘๑/๓๖๗-๘ โวหารกถเนน อกฺขาตารํ, เตสํเยว ธมฺมานํ สตฺตานุรูปโต ปวตฺตารํ. อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญูนํ วา เทสนาย อกฺขาตารํ, เวเนยฺยานํ ปฏิปาทเนน ปวตฺตารํ. อุทฺเทเสน วา อกฺขาตารํ, วิภงฺเคน เตหิ เตหิ ปกาเรหิ วจนโต ปวตฺตารํ. โพธิปกฺขิยานํ วา สลกฺขณกถเนน อกฺขาตารํ, สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน ปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. สงฺเขปโต วา ตีหิ ปริวฏฺเฏหิ สจฺจานํ กถเนน อกฺขาตารํ, วิตฺถารโต ปวตฺตารํ. "สทฺธินฺทฺริยาทิ ธมฺโม, ตํ ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺ"ติ ๑- เอวมาทินา ปฏิสมฺภิทานเยน วิตฺถาริตสฺส ปวตฺตเนน ๒- ปวตฺตารํ.

สพฺพธมฺมานนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปารคุนฺติ ฉหากาเรหิ ปารคตํ อภิญฺญาย ปริญฺญาย ปหาเนน ภาวนาย สจฺฉิกิริยาย สมาปตฺติยา. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู, สพฺพสมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. เอวํ สพฺพธมฺมานํ ปารคุํ. พุทฺธํ เวรภยาตีตนฺติ อญฺญาณสยนโต ปฏิพุทฺธตฺตา พุทฺธํ, สพฺเพน จ ๓- สรณวณฺณนายํ วุตฺเตนตฺเถน พุทฺธํ, ปญฺจเวรภยานํ อตีตตฺตา เวรภยาตีตํ. เอวํ ภควนฺตํ อภิตฺถวนฺตา "มยํ ปุจฺฉาม โคตมนฺ"ติ โอกาสมการยึสุ.