[๔๕๙-๖๐] เอวํ อตฺตานํ อาวิกตฺวา อิทานิ "เอวํ โอฬาริกลิงฺคมฺปิ ทิสฺวา ปุจฺฉิตพฺพาปุจฺฉิตพฺพํ น ชานาสี"ติ พฺราหฺมณสฺส อุปารมฺภํ อาโรเปนฺโต อาห "สงฺฆาฏิวาสี ฯเปฯ โคตฺตปญฺหนฺ"ติ. เอตฺถ จ ฉินฺนสงฺฆฏิตฏฺเฐน ตีณิปิ จีวรานิ "สงฺฆาฏี"ติ อธิปฺเปตานิ, ตานิ นิวาเสติ ปริทหตีติ สงฺฆาฏิวาสี. อคโหติ อเคโห, นิตฺตโณฺหติ อธิปฺปาโย. นิวาสาคารํ ปน ภควโต เชตวเน มหาคนฺธกุฏิกเรริมณฺฑลมาฬโกสมฺพกุฏิจนฺทนมาลาทิอเนกปฺปการํ, ตํ สนฺธาย น ยุชฺชติ. นิวุตฺตเกโสติ อปคตเกโส ๑- โอหาริตเกสมสฺสูติ วุตฺตํ โหติ. อภินิพฺพุตตฺโตติ อตีว วูปสนฺตปริฬาหจิตฺโต, คุตฺตจิตฺโต วา. อลิมฺปมาโน อิธ มาณเวหีติ อุปกรณสิเนหสฺส ปหีนตฺตา มนุสฺเสหิ อลิตฺโต อสํสฏฺโฐ เอกนฺตวิวิตฺโต. อกลฺลํ มํ พฺราหฺมณาติ ยฺวาหํ เอวํ สงฺฆาฏิวาสี ฯเปฯ อลิมฺปมาโน อิธ มาณเวหิ กิมตฺถํ ๒- พฺราหฺมณ ปากติกานิ นามโคตฺตานิ อตีตปพฺพชิตํ สมานํ ๓- อปฺปติรูปํ โคตฺตปญฺหํ ปุจฺฉสีติ.

เอวํ วุตฺเต อุปารมฺภํ โมเจนฺโต พฺราหฺมโณ อาห:- ปุจฺฉนฺติ เว โภ พฺราหฺมณา พฺราหฺมเณหิ สห "พฺราหฺมโณ โน ภวนฺ"ติ. ตตฺถ พฺราหฺมโณ โนติ พฺราหฺมโณ นูติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- นาหํ โภ อกลฺลํ ปุจฺฉามิ. อมฺหากํ หิ พฺราหฺมณสมเย พฺราหฺมณา พฺราหฺมเณหิ สห สมาคนฺตฺวา "พฺราหฺมโณ นุ ภวํ, ภารทฺวาโช นุ ภวนฺ"ติ เอวํ ชาติมฺปิ โคตฺตมฺปิ ปุจฺฉนฺติ เอวาติ.

[๔๖๑-๒] เอวํ วุตฺเต ภควา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตมุทุภาวกรณตฺถํ มนฺเตสุ อตฺตโน ปกตญฺญุตํ ปกาเสนฺโต อาห "พฺราหฺมโณ หิ เจ ตฺวํ พฺรูสิ

เปฯ จตุวีสตกฺขรนฺ"ติ. ตสฺสตฺโถ:- สเจ ตฺวํ "พฺราหฺมโณ อหนฺ"ติ พฺรูสิ, มญฺจ อพฺราหฺมณํ พฺรูสิ, ตสฺมา ภวนฺตํ สาวิตฺตึ ปุจฺฉามิ ยํ ๑- ติปทํ จตุวีสตกฺขรํ, ตํ เม พฺรูหีติ. เอตฺถ จ ภควา ปรมตฺถเวทานํ ติณฺณํ ปิฏกานํ อาทิภูตํ ปรมตฺถพฺราหฺมเณหิ สพฺพพุทฺเธหิ ปกาสิตํ อตฺถสมฺปนฺนํ พฺยญฺชนสมฺปนฺนญฺจ "พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สํฆํ สรณํ คจฺฉามี"ติ อิมํ อริยสาวิตฺตึ สนฺธาย ปุจฺฉติ. ๒- ยทิปิ หิ พฺราหฺมโณ อญฺญํ วเทยฺย, อทฺธา นํ ภควา "นายํ พฺราหฺมณ อริยสฺส วินเย สาวิตฺตีติ วุจฺจตี"ติ ตสฺส อสารกตฺตํ ๓- ทสฺเสตฺวา อิเธว ปติฏฺฐเปยฺย. พฺราหฺมโณ ปน "สาวิตฺตึ ปุจฺฉามิ ติปทํ จตุวีสตกฺขรนฺ"ติ อิทํ อตฺตโน สมยสิทฺธํ สาวิตฺติลกฺขณพฺยญฺชนกํ พฺรหฺมสฺสเรน นิจฺฉาริตํ วจนํ สุตฺวาว "อทฺธายํ สมโณ พฺราหฺมณสมเย นิฏฺฐงฺคโต, อหํ ปน อญฺญาเณน `อพฺราหฺมโณ อยนฺ'ติ ปริภวึ, สาธุรูโป มนฺตปารคู พฺราหฺมโณว เอโส"ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา "หนฺท นํ ยญฺญวิธึ ทกฺขิเณยฺยวิธิญฺจ ปุจฺฉามี"ติ ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต "กึ นิสฺสิตา ฯเปฯ โลเก"ติ อิทมฺปิ ๔- วิสมคาถาปททฺวยมาห. ตสฺสตฺโถ:- กึ นิสฺสิตา กิมธิปฺปายา กึ ปตฺเถนฺตา อิสโย จ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ อญฺเญ จ มนุชา เทวตานํ อตฺถาย ยญฺญํ ๕- อกปฺปยึสุ. ยญฺญมกปฺปยึสูติ มกาโร ปทสนฺธิกโร. อกปฺปยึสูติ สํวิทหึสุ อกํสุ. ปุถูติ พหู อนฺนปานทานาทินา เภเทน ๖- อเนกปฺปกาเร, ปุถู วา อิสโย มนุชา ขตฺติยา พฺราหฺมณา จ กึนิสฺสิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ, กถํ เนสํ ตํ กมฺมํ สมิชฺฌตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ.