@๓ อภิ.สงฺ. ๓๔/๕๙๖/๑๘๒ ๔ ฉ.ม.,อิ. จ-สทฺโท น ทิสฺสติ พฺรหฺมกฺเขตฺตํ, ยํ ทิพฺพํ ทฺวาทสายตนเภทํ ตถา มานุสกญฺจ, ยญฺจ พฺรหฺมกฺเขตฺตํ ฉฬายตเน จกฺขฺวายตนาทิทฺวาทสายตนเภทํ, ตํ สพฺพมฺปิ วิเชยฺย, วิเจยฺย วา. ยโต ๑- ยเทตํ สพฺเพสํ เขตฺตานํ มูลพนฺธนํ อวิชฺชาภวตณฺหาทิ, ตสฺมา สพฺพกฺเขตฺตมูลพนฺธนา ปมุตฺโต. เอวเมเตสํ เขตฺตานํ วิชิตตฺตา วิจินิตตฺตา วา เขตฺตชิโน นาม โหติ, ตสฺมา "เขตฺตานี"ติ อิมาย คาถาย ปฐมปญฺหํ พฺยากาสิ. ตตฺถ เกจิ "กมฺมํ เขตฺตํ, วิญฺญาณํ พีชํ, ตณฺหา สิเนโห"ติ ๒- วจนโต กมฺมานิ เขตฺตานีติ วทนฺติ. ทิพฺพํ มานุสกญฺจ พฺรหฺมกฺเขตฺตนฺติ เอตฺถ จ เทวูปคํ กมฺมํ ทิพฺพํ, มนุสฺสูปคํ กมฺมํ มานุสกํ, พฺรหฺมูปคํ กมฺมํ พฺรหฺมกฺเขตฺตนฺติ วณฺณยนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.
[๕๓๑] ยสฺมา ปน สกฏฺเฐน โกสสทิสตฺตา "โกสานี"ติ กมฺมานิ วุจฺจนฺติ, เตสญฺจ ลุนนา สมุจฺเฉทนา กุสโล โหติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต "โกสานี"ติ คาถาย ทุติยปญฺหํ พฺยากาสิ. ตสฺสตฺโถ:- โลกิยโลกุตฺตรวิปสฺสนาย วิสยโต กิจฺจโต จ อนิจฺจาทิภาเวน กุสลากุสลกมฺมสงฺขาตานิ ๓- โกสานิ วิเจยฺย เกวลานิ, วิเสสโต ปน สงฺคเหตุภูตํ อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนาเภทํ ทิพฺพํ มานุสกญฺจ นวมหคฺคตกุสลเจตนาเภทญฺจ พฺรหฺมโกสํ วิเจยฺย, ตโต อิมาย มคฺคภาวนาย อวิชฺชาภวตณฺหาทิเภทา สพฺพโกสานํ มูลพนฺธนา ปมุตฺโต เอวเมเตสํ โกสานํ ลุนนา "กุสโล"ติ ปวุจฺจติ, ตถตฺตา ตาที จ โหตีติ. อถ วา สตฺตานํ ธมฺมานญฺจ นิวาสนฏฺเฐน อสิโกสสทิสตฺตา "โกสานี"ติ ตโย ภวา ทฺวาทสายตนานิ จ เวทิตพฺพานิ. เอวเมตฺถ ๔- โยชนา กาตพฺพา.
[๕๓๒] ยสฺมา จ น เกวลํ ปณฺฑตีติ อิมินาว "ปณฺฑิโต"ติ วุจฺจติ, อปิจ โข ปน ปณฺฑรานิ อิโต อุปคโต ปวิจยปญฺญาย อลฺลีโนติปิ