๑๒. เทวทตฺตวตฺถุ. (๑๒)

"อิธ ตปฺปติ เปจฺจ ตปฺปตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ.

เทวทตฺตสฺส วตฺถุํ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐวิปฺปเวสนา เทวทตฺตํ อารพฺภ ภาสิตานิ สพฺพานิ ชาตกานิ วิตฺถาเรตฺวา กถิตํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป:

สตฺถริ, อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคโม, ตํ นิสฺสาย อนุปิยมฺพวเน วิหรนฺเตเยว, ตถาคตสฺส ลกฺขณปฏิคฺคหณทิวเสเยว อสีติสหสฺเสหิ ญาติกุเลหิ "ราชา วา โหตุ พุทฺโธ วา, ขตฺติยปริวาโร วิจริสฺสตีติ อสีติสหสฺสปุตฺตา ปฏิญฺญาตา, เตสุ เยภุยฺเยน ปพฺพชิเตสุ, "ภทฺทิยราชานํ อนุรุทฺธํ อานนฺทํ ภคุํ กิมฺพิลํ เทวทตฺตนฺติ อิเม ฉ สกฺเก อปพฺพชนฺเต ทิสฺวา "มยํ อตฺตโน ปุตฺเต ปพฺพาเชม, อิเม ฉ สกฺกา น ญาตกา มญฺเญ; ตสฺมา น ปพฺพชนฺตีติ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. อถ มหานาโม สกฺโก อนุรุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา "ตาต อมฺหากํ กุลา ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตฺวํ วา ปพฺพช, อหํ วา ปพฺพชิสฺสามีติ อาห. โส ปน สุขุมาโล โหติ สมฺปนฺนโภโค, "นตฺถีติ วจนมฺปิ เตน น สุตปุพฺพํ. เอกทิวสํ หิ เตสุ ฉสุ ขตฺติเยสุ คุฬกีฬาย กีฬนฺเตสุ, อนุรุทฺโธ ปูเวน ปราชิโต ปูวตฺถาย ปหิณิ. อถสฺส มาตา ปูเว สชฺเชตฺวา ปหิณิ. เต ขาทิตฺวา ปน กีฬึสุ. ปุนปฺปุนํ ตสฺเสว ปราชโย โหติ. มาตา ปนสฺส ปหิเต ปหิเต ติกฺขตฺตุํ ปูเว ปหิณิตฺวา จตุตฺถวาเร "ปูวา นตฺถีติ ปหิณิ. โส "นตฺถีติ วจนสฺส อสฺสุตปุพฺพตฺตา "เอสาเปกา ปูววิกติ ภวิสฺสตีติ มญฺญมาโน "นตฺถิปูวเมว อาหรถาติ เปเสสิ. มาตา ปนสฺส, "นตฺถิปูวํ กิร อยฺเย เทถาติ วุตฺเต, "มม ปุตฺเตน `นตฺถีติ ปทํ น สุตปุพฺพํ, อิมินา ปน อุปาเยน เอตมตฺถํ ชานาเปสฺสามีติ ตุจฺฉํ สุวณฺณปาตึ อญฺญาย สุวณฺณปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา เปเสสิ. นครปริคฺคาหิกา เทวตา จินฺเตสุํ "อนุรุทฺธสกฺเกน อนฺนภารกาเล อตฺตโน ภาคภตฺตํ อุปริฏฺฐปจฺเจกพุทฺธสฺส ทตฺวา `นตฺถีติ เม วจนสฺส สวนํ มา โหตุ, โภชนุปฺปตฺติฏฺฐานชานนํ มา โหตูติ ปตฺถนา กตา, สจายํ ตุจฺฉปาตึ ปสฺสิสฺสติ; เทวสมาคมํ ปวิสิตุํ น ลภิสฺสาม, สีสมฺปิ โน สตฺตธา ผเลยฺยาติ. อถ นํ ปาตึ ทิพฺพปูเวหิ ปุณฺณํ อกํสุ. ตสฺสา คุฬมณฺฑเล ฐเปตฺวา อุคฺฆาฏิตมตฺตาย ปูวคนฺโธ สกลนครํ ฉาเทตฺวา ฐิโต. ปูวขณฺฑํ มุเข ฐปิตมตฺตเมว สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ อนุผริ. โส จินฺเตสิ "นาหํ มาตุ ปิโย, เอตฺตกํ เม กาลํ อิมํ นตฺถิปูวนฺนาม น ปจิ, อิโต ปฏฺฐาย อญฺญํ ปูวํ น ขาทิสฺสามีติ เคหํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ "อมฺม ตุมฺหากํ อหํ ปิโย, อปฺปิโยติ. "ตาต เอกกฺขิโน อกฺขิ วิย หทยํ วิย จ อติปิโย เมติ. "อถ กสฺมา เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ นตฺถิปูวํ น ปจิตฺถ อมฺมาติ. สา จุลฺลุปฏฺฐากํ ปุจฺฉิ "อตฺถิ กิญฺจิ ปาติยํ ตาตาติ. "ปริปุณฺณา อยฺเย ปาตี ปูเวหิ, เอวรูปา ปูวา นาม เม น ทิฏฺฐปุพฺพาติ. สา จินฺเตสิ "มยฺหํ ปุตฺโต ปุญฺญวา กตาภินีหาโร ภวิสฺสติ, เทวตาหิ ปาตึ ปูเรตฺวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตีติ. อถ นํ ปุตฺโต "อมฺม อิโต ปฏฺฐายาหํ อญฺญํ ปูวนฺนาม น ขาทิสฺสามิ, นตฺถิปูวเมว ปเจยฺยาสีติ. สาปิสฺส ตโต ปฏฺฐาย, "ปูวํ ขาทิตุกาโมมฺหีติ วุตฺเต, ตุจฺฉปาติเมว อญฺญาย ปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา เปเสสิ. ยาว อคารมชฺเฌ วสิ, ตาวสฺส เทวตา ทิพฺพปูเว ปหิณึสุ. โส เอตฺตกํปิ อชานนฺโต ปพฺพชฺชนฺนาม กึ ชานิสฺสติ, ตสฺมา "กา เอสา ปพฺพชฺชา นามาติ ภาตรํ ปุจฺฉิตฺวา, "โอหาริตเกสมสฺสุนา กาสายนิวตฺเถน กฏฺฐตฺถเร วา วิทลมญฺจเก วา นิปชฺชิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺเตน วิหริตพฺพํ, เอสา ปพฺพชฺชา นามาติ วุตฺเต, "ภาติก อหํ สุขุมาโล, นาหํ สกฺขิสฺสามิ ปพฺพชิตุนฺติ อาห. "เตนหิ ตาต กมฺมนฺตํ อุคฺคเหตฺวา ฆราวาสํ วส, น หิ สกฺกา อมฺเหสุ เอเกน อปพฺพชิตุนฺติ อาห. อถ นํ "โก เอโส กมฺมนฺโต นามาติ ปุจฺฉิ. ภตฺตุฏฺฐานฏฺฐานํปิ อชานนฺโต กุลปุตฺโต กมฺมนฺตํ นาม กึ ชานิสฺสติ. เอกทิวสํ หิ ติณฺณํ ขตฺติยานํ กถา อุทปาทิ "ภตฺตํ นาม กุหึ อุฏฺฐหตีติ. กิมฺพิโล อาห "โกฏฺเฐ อุฏฺฐหตีติ. อถ นํ ภทฺทิโย "ตฺวํ ภตฺตสฺส อุฏฺฐานฏฺฐานํ น ชานาสิ, ภตฺตนฺนาม อุกฺขลิยํ อุฏฺฐหตีติ อาห. อนุรุทฺโธ "ตุมฺเห เทฺวปิ น ชานาถ, ภตฺตนฺนาม รตนมกุลาย สุวณฺณปาติยํ อุฏฺฐหตีติ อาห. เตสุ กิร เอกทิวสํ กิมฺพิโล โกฏฺฐโต วีหี โอตาริยมาเน ทิสฺวา "เอเต โกฏฺฐเกเยว ชาตาติ สญฺญี อโหสิ. ภทฺทิโยปิ เอกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วฑฺฒิยมานํ ทิสฺวา "อุกฺขลิยญฺเญว อุปฺปนฺนนฺติ สญฺญี อโหสิ. อนุรุทฺเธน ปน เนว วีหี โกฏฺเฏนฺตา น ภตฺตํ ปเจนฺตา วา วฑฺเฒนฺตา วา ทิฏฺฐปุพฺพา, วฑฺเฒตฺวา ปน ปุรโต ฐปิตเมว ปสฺสติ. โส "ภุญฺชิตุกามกาเล ภตฺตํ ปาติยํ อุฏฺฐหตีติ สญฺญมกาสิ. เอวํ ตโยปิ เต ภตฺตุฏฺฐานฏฺฐานํปิ น ชานนฺติ. เตนายํ "โก เอส กมฺมนฺโต นามาติ ปุจฺฉิตฺวา "ปฐมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพนฺติอาทิกํ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร กตฺตพฺพํ กิจฺจํ สุตฺวา "กทา กมฺมนฺตานํ อนฺโต ปญฺญายิสฺสติ, กทา มยํ อปฺโปสฺสุกฺกา โภเค ภุญฺชิสฺสามาติ วตฺวา, กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตตาย อกฺขาตาย, "เตนหิ ตฺวญฺเญว ฆราวาสํ วส, น มยฺหํ เอเตน อตฺโถติ วตฺวา มาตรํ อุปสงฺกมิตฺวา "อนุชานาหิ มํ อมฺม, อหํ ปพฺพชิสฺสามีติ วตฺวา, ตาย ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา "สเจ เต สหายโก ภทฺทิยราชา ปพฺพชิสฺสติ, เตน สทฺธึ ปพฺพชาหีติ วุตฺเต, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา "มม โข สมฺม ปพฺพชฺชา ตว ปฏิพทฺธาติ วตฺวา ตํ นานปฺปกาเรหิ สญฺญาเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชตฺถาย ปฏิญฺญํ คณฺหิ. ตโต "ภทฺทิโย สกฺยราชา อนุรุทฺโธ อานนฺโท ภคุ กิมฺพิโล เทวทตฺโต จาติ อิเม ฉ ขตฺติยา อุปาลิกปฺปกสตฺตมา, เทวา วิย ทิพฺพสมฺปตฺตึ สตฺตาหํ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตา วิย จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิตฺวา ปรวิสยํ ปตฺวา ราชาณาย สพฺพเสนํ นิวตฺตาเปตฺวา ปรวิสยํ โอกฺกมึสุ. ตตฺถ ฉ ขตฺติยา อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา "หนฺท ภเณ อุปาลิ นิวตฺตสฺสุ, อลํ เต เอตฺตกํ ชีวิกายาติ ตสฺส อทํสุ. โส เตสํ ปาทมูเล ปวตฺติตฺวา ปริเทวิตฺวา เตสํ อาณํ อติกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโต อุฏฺฐาย ตํ คเหตฺวา นิวตฺติ. เตสํ ทฺวิธา ชาตกาเล วนํ โรทนปฺปตฺตํ วิย ปฐวี กมฺปนาการปฺปตฺตา วิย อโหสิ. อุปาลิกปฺปโกปิ โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา เอวํ จินฺเตสิ "จณฺฑา โข สากิยา `อิมินา กุมารา นิปาติตาติ ฆาเตยฺยุํปิ มํ, อิเม หิ นาม สกฺยกุมารา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย อิมานิ อนคฺฆานิ อาภรณานิ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิสฺสนฺติ, กิมงฺคํ ปนาหนฺติ จินฺเตตฺวา ภณฺฑิกํ โอมุญฺจิตฺวา ตานิ อาภรณานิ รุกฺเข ลคฺคิตฺวา "อตฺถิกา คณฺหนฺตูติ วตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตหิ "กสฺมา นิวตฺโตสีติ ปุฏฺโฐ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถ นํ เต อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา "มยํ ภนฺเต สากิยา นาม มานนิสฺสิตา, อยํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ ปริจารโก, อิมํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชถ, มยมสฺส อภิวาทนาทีนิ กริสฺสาม, เอวํ โน มาโน นิมฺมาทยิสฺสตีติ วตฺวา ตํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ปพฺพชึสุ. เตสุ อายสฺมา ภทฺทิโย เตเนว อนฺตรวสฺเสน เตวิชฺโช อโหสิ. อายสฺมา อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุโก หุตฺวา ปจฺฉา มหาปุริสวิตกฺกสุตฺตํ ๑- สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อายสฺมา อานนฺโท โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. ภคุตฺเถโร จ กิมฺพิลตฺเถโร จ อปรภาเค วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เทวทตฺโต โปถุชฺชนิกํ อิทฺธึ ปตฺโต.