Apare "thero arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paccavekkhitvā `imassa vatāyaṃ santapaṇītabhāvo accantasantāya asaṅkhatāya dhātuyā ārammaṇato, sayañca sammadeva kilesavūpasamato'ti evaṃ abhiṇhaṃ upasamaṃ paccavekkhatī"ti vadanti. Aññe pana "anavasesakilesānaṃ upasamapariyosāne jātaṃ aggaphalamevettha upasamo nāma, taṃ paccavekkhamāno nisinno"ti.

Etamatthaṃ viditvāti yadidaṃ āyasmato sāriputtassa mahāpaññatādihetubhūtaṃ sāvakesu anaññasādhāraṇaṃ kilesappahānaṃ aggaphalaṃ vā upasamapariyāyena vuttaṃ, tassa paccavekkhaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadanubhāvadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.

Tattha upasantasantacittassāti upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto. Samāpattivikkhambhanena hi upasantakilesattā upasantaṃ cittaṃ na sabbathā "upasantasantan"ti vuccati tassa upasamassa anaccantikabhāvato, na tathā aggamaggena. Tena pana accantameva kilesānaṃ samucchinnattā arahato cittaṃ puna kilesānaṃ anupasametabbatāya samathavipassanāheṭṭhimamaggehi upasantakilesaṃ hutvā accantasantabhāvatova "upasantasantan"ti vuccati. Tena vuttaṃ "upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto"ti. Upasantanti vā upasamo vuccati, tasmā "upasantasantacittassā"ti accantupasamena santacittassāti attho.

Atha vā satipi sabbesaṃ khīṇāsavānaṃ anavasesakilesaupasame sāvakapāramīñāṇassa pana matthakappattihetubhūto sāvakesu anaññasādhāraṇo saviseso dhammasenāpatino kilesaupasamoti dassetuṃ satthā upasantasaddena visesetvā āha "upasantasantacittassā"ti.

เล่มที่ ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต๒,๔๔๕

ที่มาและฉบับอื่นของ “๑๐. สาริปุตตสูตร”