สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. เหฏฺฐา หิ ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ, อิธ อภินฺทิตฺวา วทติ. พาหุสจฺจนฺติ พหุสฺสุตภาโว. โส หิ ภาวนานุโยคสฺส พหุกาโร, โพชฺฌงฺคโกสลฺล- อนุตฺตรสีติภาวอธิจิตฺตยุตฺตาทีสุ สมฺมา ปวิจยพหุลสฺส สมถวิปสฺสนานุโยโค สมฺปชฺชติ. ธมฺมานํ ปวิจโย ยถาภูตนฺติ รูปารูปธมฺมานํ อวิปรีตสลกฺขณโต ๑- สามญฺญลกฺขณโต จ ปริวีมํสา, อิมินา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนมาห. สจฺจานํ อภิสมโยติ ทุกฺขาทีนํ อริยสจฺจานํ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ปฏิเวโธ.
สฺวายํ สจฺจาภิสมโย ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ "ภาเวยฺยา"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภาเวยฺย จ อนิจฺจนฺติ "สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา"ติอาทินา ๑- อวิภาคโต "ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺ"ติอาทินา ๒- วิภาคโต วา สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจสญฺญํ ภาเวยฺย อุปฺปาเทยฺย เจว วฑฺเฒยฺย จาติ อตฺโถ. อนตฺตสญฺญนฺติ "สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา"ติ ปวตฺตํ อนตฺตสญฺญญฺจ ภาเวยฺยาติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อสุภสญฺญนฺติ กรชกาเย สพฺพสฺมิมฺปิ วา เตภูมิกสงฺขาเร กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต "อสุภา"ติ ปวตฺต- สญฺญํ. ทุกฺขสญฺญาปริวารา หิ อยํ, เอเตเนว เจตฺถ ทุกฺขสญฺญาปิ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. โลกมฺหิ จ อนภิรตินฺติ สพฺพโลเก เตภูมิเกสุ สงฺขาเรสุ อนาภิรติสญฺญํ, เอเตน อาทีนวานุปสฺสนํ นิพฺพิทานุปสฺสนญฺจ วทติ.
เอวํ ปน วิปสฺสนาภาวนํ อนุยุตฺโต ๓- ตํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโต อิเม ธมฺเม ๔- วฑฺเฒยฺยาติ ทสฺเสนฺโต "ภาเวยฺย จ โพชฺฌงฺเค"ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ:- โพธิยา สติ- อาทิสตฺตวิธธมฺมสามคฺคิยา โพธิสฺส วา ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา, สติอาทโย ธมฺมา. เต สติอาทิเก สตฺตโพชฺฌงฺเค, ฉนฺทอาทีนิ จตฺตาริ อิทฺธิปาทานิ, สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, สทฺธาทีนิเยว ปญฺจ พลานิ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ วเสน อฏฺฐงฺคอริยมคฺคญฺจ. จสทฺเทน สติปฏฺฐานานิ สมฺมปฺปธานานิ จ คหิตานีติ สพฺเพปิ สตฺตตึสปฺปเภเท โพธิปกฺขิยธมฺเม ภาเวยฺย อุปฺปาเทยฺย เจว วฑฺเฒยฺย จ. ตตฺถ ยเทเตสํ ปฐมมคฺคกฺขเณ อุปฺปาทนํ อุปริมคฺคกฺขเณ จ วฑฺฒนํ, เอตํ สมณสฺส ภิกฺขุโน สารุปฺปนฺติ.