อินฺทฺริยาเนว สารกฺขนฺติ ยสฺมา อินฺทฺริยสํวโร ปริปุณฺโณ สีลสมฺปทํ ปริปูเรติ, สีลสมฺปทา ปริปุณฺณา สมาธิสมฺปทํ ปริปูเรติ, สมาธิสมฺปทา ปริปุณฺณา ปญฺญาสมฺปทํ ปริปูเรติ. ตสฺมา อินฺทฺริยารกฺขา อตฺตหิตปฏิปตฺติยาว มูลนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห "อินฺทฺริยาเนว สารกฺขนฺ"ติ. สติปุพฺพงฺคเมน อารกฺเขน สํรกฺขนฺโต โยนิโสมนสิกาเรน อินฺทฺริยานิ เอว ตาว สมฺมเทว รกฺขนฺโต, ยถา อกุสลโจรา เตหิ เตหิ ทฺวาเรหิ ปวิสิตฺวา จิตฺตสนฺตาเน กุสลํ ภณฺฑํ น วิลุมฺปนฺติ, ตถา ตานิ ปิทหนฺโตติ อตฺโถ. สารกฺขนฺติ จ สํสทฺทสฺส สาภาวํ กตฺวา วุตฺตํ "สาราโค"ติ- อาทีสุ วิย. "สํรกฺขนฺ"ติ จ ปาโฐ. อินฺทฺริยานิ จ โคปยนฺติ ตสฺเสว ปริยายวจนํ,

@๓ ก. ภาเวนฺโต วิภาเวนฺโต ปริยายวจเน ปโยชนํ เนตฺติอฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. "อตฺตโน กิจฺจ- การีสฺสา"ติ อิมินา อตฺตหิตปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ, "น จ กญฺจิ วิเหฐเย"ติ อิมินา ปรหิตปฏิปตฺตึ, อุภเยนาปิ วา อตฺตหิตปฏิปตฺติเมว ทสฺเสติ ปราวิเหฐนสฺสาปิ อตฺต- หิตปฏิปตฺติภาวโต. อถวา ปททฺวเยนปิ อตฺตหิตปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ ปุถุชฺชนสฺส เสกฺขสฺส จ ปรหิตปฏิปตฺติยาปิ อตฺตหิตปฏิปตฺติภาวโต.

เอวํ รกฺขิตานิ อินฺทฺริยานิ หิตาย โหนฺตีติ โวทานปกฺขํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตฺวา อรกฺขิตานิ อหิตาย โหนฺตีติ สงฺกิเลสปกฺขํ ปน วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต "จกฺขุนฺทฺริยํ เจ"ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ เจ รูเปสุ, คจฺฉนฺตํ อนิวารยํ. อนาทีนวทสฺสาวีติ โย นีลปีตาทิเภเทสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ รูปายตเนสุ คจฺฉนฺตํ ยถารุจิ ปวตฺตนฺตํ จกฺขุนฺทฺริยํ อนิวารยํ อนิวารยนฺโต อปฺปฏิพาหนฺโต ตถาปวตฺติยํ อาทีนวทสฺสาวี น โหติ เจ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อาทีนวํ โทสํ น ปสฺสติ เจ. "คจฺฉนฺตํ นิวารเย อนิสฺสรณทสฺสาวี"ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ โย "ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี"ติ ๑- วุตฺตวิธินา ทิฏฺฐมตฺเตเยว ฐตฺวา สติสมฺปชญฺญวเสน รูปายตเน ปวตฺตมาโน ตตฺถ นิสฺสรณทสฺสาวี นาม, วุตฺตวิปริยาเยน อนิสฺสรณทสฺสาวี ทฏฺฐพฺโพ. โส ทุกฺขา น หิ มุจฺจตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล วฏฺฏทุกฺขโต น มุจฺจเตว. เอตฺถ จ จกฺขุนฺทฺริยสฺส อนิวารณํ นาม ยถา เตน ทฺวาเรน อภิชฺฌาทโย ปาปธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตถา ปวตฺตนํ, ตํ ปน อตฺถโต สติสมฺปชญฺญสฺส อนุฏฺฐาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสินฺทฺริเยสุปิ เอเสว นโย. อธิมุจฺฉิโตติ อธิมุตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อาปนฺโน. อมฺพิลนฺติ อมฺพิลรสํ. มธุรคฺคนฺติ มธุรรสโกฏฺฐาสํ. ตถา ติตฺตกคฺคํ อนุสฺสรนฺติ อสฺสาทวเสน ตํ ตํ รสํ อนุวิจินฺเตนฺโต. คนฺถิโตติ รสตณฺหาย ตสฺมึ ตสฺมึ รเส คนฺถิโต พนฺโธ. "คธิโต"ติ จ ปฐนฺติ, เคธํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. หทยํ นาวพุชฺฌตีติ "ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี"ติ ๒- ปพฺพชฺชาทิกฺขเณ อุปฺปนฺนํ จิตฺตํ น ชานาติ น สลฺลกฺเขติ, สาสนสฺส