@๒ กตฺถจิ ทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสามีติ ปาฐา ทิสฺสนฺติ หทยํ อพฺภนฺตรํ อนวชฺชธมฺมานํ สมฺมทฺทนรสตณฺหาย คธิโต นาวพุชฺฌติ น ชานาติ น ปฏิปชฺชตีติ อตฺโถ.

สุภานีติ สุนฺทรานิ. อปฺปฏิกูลานีติ มโนรมานิ อิฏฺฐานิ. โผฏฺฐพฺพานีติ อุปาทินฺนานุปาทินฺนปฺปเภเท ผสฺเส. รตฺโตติ รชฺชนสภาเวน ราเคน รตฺโต. ราคาธิกรณนฺติ ราคเหตุ. วิวิธํ วินฺทเต ทุขนฺติ ราคาปริฬาหาทิวเสน ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ นิรยสนฺตาปาทิวเสน อภิสมฺปรายญฺจ นานปฺปการํ ทุกฺขํ ปฏิลภติ.

มนํ เจเตหีติ ๑- มนญฺจ เอเตหิ รูปารมฺมณาทีหิ ธมฺมารมฺมณปฺปเภเทหิ จ. นนฺติ ปุคฺคลํ. สพฺเพหีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิปิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- โย ปุคฺคโล มนํ มโนทฺวารํ เอเตหิ ยถาวุตฺเตหิ รูปาทีหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ ธมฺมารมฺมณปฺปเภทโต จ. ตตฺถ ปวตฺตนกปาปกมฺมนิวารเณน รกฺขิตุํ โคปิตุํ น สกฺโกติ, ตโต ตสฺส อรกฺขณโต นํ ปุคฺคลํ ตํนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อเนฺวติ อนุคจฺฉติ, อนุคจฺฉนฺตญฺจ เอเตหิ ปญฺจหิปิ รูปารมฺมณาทีหิ ฉฏฺฐารมฺมเณน สทฺธึ สพฺเพหิปิ อารมฺมณปฺปจฺจยภูเตหิ อนุคจฺฉตีติ. เอตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยญฺจ อสมฺปตฺตคฺคาหิภาวโต "คจฺฉนฺตํ อนิวารยนฺ"ติ วุตฺตํ, อิตรํ สมฺปตฺตคฺคาหีติ "คนฺเธ เจ ปฏิเสวตี"ติอาทินา วุตฺตํ. ตตฺถาปิ จ รสตณฺหา จ โผฏฺฐพฺพตณฺหา จ สตฺตานํ วิเสสโต พลวตีติ "รสตณฺหาย คธิโต, โผฏฺฐพฺพานิ อนุสฺสรนฺโต"ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.