วิวรมนุปภนฺตีติอาทิกา เทฺว คาถา อตฺตโน วิเวกภาวํ อารพฺภ วุตฺตา. ตตฺถ พฺรหฺมุนา อภิวนฺทิโตติ มหาพฺรหฺมุนา สเทวเกน โลเกน จ อภิมุเขน หุตฺวา โถมิโต นมสฺสิโต จ.

อุปสนฺตํ อุปรตนฺติอาทิกา ปญฺจ คาถา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ มหากสฺสปตฺเถรํ ทิสฺวา "กาฬกณฺณี มยา ทิฏฺฐา"ติ โอโลเกตฺวา ๑- ฐิตํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยํ มิจฺฉาทิฏฺฐิพฺราหฺมณํ ทิสฺวา ตสฺส อนุกมฺปาย "อยํ พฺราหฺมโณ มา นสฺสี"ติ อริยูปวาทปฏิฆาตตฺถํ "เถรํ วนฺทาหี"ติ ตํ อุยฺโยเชนฺเตน วุตฺตา. ตตฺถ ชาติสตํ คจฺเฉติ ชาตีนํ สตํ อุปคจฺเฉยฺย. โสตฺติโยติ โสตฺติยชาติโก. เวทสมฺปนฺโนติ ญาณสมฺปนฺโน. เอตสฺสาติ เถรสฺส. อยํ เหตฺถ สงฺเขปตฺโถ:- โย ปุคฺคโล อุทิโตทิตา อสมฺภินฺนา สตพฺราหฺมณชาติโย อนุปฏิปาฏิยา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคจฺเฉยฺย, ตตฺถ จ พฺราหฺมณานํ วิชฺชาสุ นิปฺผตฺตึ คโต ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สิยา พฺราหฺมณวตฺตญฺจ ปูเรนฺโต, ตสฺเสตํ วิชฺชาทิอนุฏฺฐานํ เอตสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส วนฺทนาย วนฺทนามยปุญฺญสฺส โสฬสึ กลํ นาคฺฆติ, วนฺทนามยปุญฺญเมว ตโต มหนฺตตรนฺติ.

อฏฺฐ วิโมกฺขานีติ รูปชฺฌานาทิเก อฏฺฐ วิโมกฺเข. ภาวนาวเสน หิ ลทฺธานิ รูปชฺฌานานิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตํ อภิรติวเสน อารมฺมเณ นิราสงฺคญฺจ ปวตฺตึ อุปาทาย "วิโมกฺขานี"ติ วุจฺจนฺติ, นิโรธสมาปตฺติ ปน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา เอว. อิธ ปน ฌานเมว เวทิตพฺพํ. อนุโลมํ ปฏิโลมนฺติ ปฐมชฺฌานโต