"อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ มานานุสยมุชฺชห

ตโต มานาภิสมยา อุปสนฺโต จริสฺสสี"ติ ๑- อาทินา หิ ๒- วิปสฺสนาย อนิมิตฺตวิโมกฺขภาโว อนุตฺตรสฺส อนิมิตฺตวิโมกฺขภาโว จ วุตฺโต. ยทา วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย ทุกฺขโต สงฺขาเร สมฺมสนฺติยา มคฺค- วุฏฺฐานํ โหติ, ตทา วิปสฺสนา ราคปณิธิอาทีนํ สมุคฺฆาฏเนน อปฺปณิหิตนามํ ลภตีติ อปฺปณิหิตวิโมกฺขํ นาม โหติ. ตทนนฺตโร จ ๓- มคฺโค อปฺปณิหิตวิโมกฺโข. ยทา ปน วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย อนตฺตากาเรน สมฺมสนฺติยา มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, ตทา วิปสฺสนา อตฺตทิฏฺฐิยา สมุคฺฆาฏเนน สุญฺญตนามํ ลภตีติ สุญฺญตวิโมกฺขํ นาม โหติ. ตทนนฺตโร จ มคฺโค สุญฺญตวิโมกฺโข นาม โหติ. อิเมสุ อคฺคมคฺคภูเตสุ ตีสุ วิโมกฺเขสุ อิเมสํ เถรานํ เกจิ อนิมิตฺตวิโมกฺเขน มุตฺตา, เกจิ อปฺปณิหิต- วิโมกฺเขน, เกจิ สุญฺญตวิโมกฺเขน. เตน วุตฺตํ "อนิมิตฺตวิโมกฺขาทิเภทโต ติวิธา, วิโมกฺขสมธิคเมนปิ ติวิธา"ติ.

ปฏิปทาวิภาเคน จตุพฺพิธา. จตสฺโส หิ ปฏิปทา ทุกฺขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, ทุกฺขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา, สุขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญาติ. ตตฺถ รูปมุขาทีสุ วิปสฺสนาภินิเวเสสุ โย รูปมุเขน วิปสฺสนํ อภินิวิสิตฺวา จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา อุปาทารูปํ ปริคฺคณฺหาติ อรูปํ ปริคฺคณฺหาติ, รูปารูปํ ปน ปริคฺคณฺหนฺโต ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปริคฺคเหตุํ

เปฯ ทุกฺขาปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญนฺ"ติอาทินา ๒- ปฏิปทาย สทฺธึเยว อริยมคฺโค วิภตฺโต, เตน วุตฺตํ "ปฏิปทาวิภาเคน จตุพฺพิธา"ติ.