คุยฺหมาสชฺช พชฺฌนฺติ อเถวํ ชีวิตกฺขเยติ ฯ

อิมาสํ คาถานํ อตฺโถ ปาลินเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ

ตตฺถ คจฺเฉ วาติ มหาราช อหํ อิโต คจฺเฉยฺยํ วา น วา นาหํ เตน คมเนน วา อคมเนน วา อมโร สิยํ อหํ หิ อิโต คโตปิ อคโตปิ มรณโต อมุตฺโตว อิโต ปุพฺเพ ปน สุขิตํ ตํ อุปาเสตฺวา อิทานิ ทุกฺขิตํ ตํ กถํ ชเหยฺยนฺติ วทติ ฯ มรณํ วาติ มม อคจฺฉนฺตสฺส วา ตยา สทฺธึ มรณํ ภเวยฺย คจฺฉนฺตสฺส วา ตยา วินา ชีวิตํ เตสุ ทฺวีสุ ยํ ตยา สทฺธึ มรณํ ตเทว เม วรํ ยํ ปน ตยา วินา ชีเวยฺยํ น เม ตํ วรตรนฺติ อตฺโถ ฯ รุจฺจเตติ ยา นิปฺผตฺติ สาว มยฺหํ รุจฺจติ ฯ สา กถนฺติ สมฺม สุมุข มม ตาว ทฬฺเหน วาฬมยปาเสน พนฺธสฺส ปรหตฺถคตสฺส สา คติ รุจฺจตุ ตว ปน เจตยานสฺส ปญฺญวโต มุตฺตสฺส กถํ รุจฺจติ ฯ ปกฺขิมาติ ปกฺขสมฺปนฺน ฯ อุภินฺนนฺติ อมฺหากํ ทฺวินฺนํปิ ชีวิตกฺขเย สติ ตฺวํ มม วา ตว วา อวสิฏฺฐานํ ญาตีนํ วา กิมตฺถํ ปสฺสสิ ฯ ยนฺนาติ เอตฺถ นกาโร อุปมาเน ฯ กญฺจนเทปิจฺฉาติ กาญฺจนเทฺวปิจฺฉ ฯ อยเมว วา ปาโฐ ฯ กญฺจนสทิส อุภยปกฺขาติ อตฺโถ ฯ ตมสาติ ตมสิ ฯ อยเมว วา ปาโฐ ฯ ปุริมสฺส นการสฺส อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ กตนฺติ กตํ วิยาติ อตฺโถ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ตยิ ปาณํ จชนฺเตปิ อจชนฺเตปิ มม ชีวิตสฺส อภาโว ยํ ตว ปาณสญฺจชนํ ตํ อนฺเธน ตมสิ กตํ วิย กิญฺจิเทว อนุปคมฺม อปจฺจกฺขคุณํ ตาทิเส ตว อปจฺจกฺขคุเณ สญฺจชเน ตฺวํ ปาณํ สญฺจชนฺโต กิมตฺถมภิโชตเยยฺยาสีติ ฯ ธมฺโม อปจิโต สนฺโตติ ธมฺโม ปูชิโต มานิโต สมฺมานิโต สมาโน ฯ อตฺถํ ทสฺเสตีติ วุฑฺฒึ ทสฺเสติ ฯ อเปกฺขาโนติ อเปกฺขนฺโต ฯ ธมฺมา จตฺถนฺติ ธมฺมโต จ อตฺถํ สมุฏฺฐิตํ ปสฺสนฺโต ฯ ภตฺตินฺติ สิเนหํ ฯ สตํ ธมฺโมติ ปณฺฑิตานํ สภาโว ฯ โย มิตฺโตติ โย มิตฺโต อาปเทสุ มิตฺตํ น จเช ตสฺส อจชนฺตสฺส มิตฺตสฺส เอส สภาโว นาม อทฺธา สตํ ธมฺโม วิทิโต ปากโฏ ชาโต ฯ กามํ กรสฺสูติ เอตํ มม กามํ มยา อิจฺฉิตํ มม วจนํ กรสฺสุ ฯ อปิเตฺววํ คเต กาเลติ อปิตุ เอวํ คเต กาเล มยิ อิมสฺมึ ฐาเน ปาเสน พนฺเธ ฯ ปรมสํวุตนฺติ ปรมปฏิจฺฉนฺนํ ฯ

อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานนฺติ คจฺฉ น คจฺฉามีติ เอวํ กเถนฺตานํ ฯ อริยานนฺติ อาจารอริยานํ ฯ ปจฺจทิสฺสถาติ กาสายานิ นิวาเสตฺวา รตฺตมาลํ ปิลนฺธิตฺวา มุคฺครํ อาทาย อาคจฺฉนฺโตว อทิสฺสถ ฯ อาตุรานนฺติ คิลานานํ มจฺจุ วิย ฯ อภิสิญฺจิกฺขาติ ภิกฺขเว เต อุโภปิ สตฺตุํ อายนฺตํ ปสฺสิตฺวา ฯ หิตาติ ทีฆรตฺตํ อญฺญมญฺญสฺส หิตา มุทุจิตฺตา ฯ น จลญฺเจสุนฺติ อาสนโต น จลึสุ ยถานิสินฺนาว อเหสุํ ฯ สุมุโข ปน อยํ เนสาโท อาคนฺตฺวา ปหรนฺโต มํ ปฐมํ ปหรตูติ จินฺเตตฺวา มหาสตฺตํ ปจฺฉโต กตฺวา นิสีทิ ฯ ธตรฏฺเฐติ หํเส ฯ สมุฑฺเฑนฺเตติ มรณภเยน อิโตจีโตจ อุปคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ฯ อาสชฺชาติ อิตเร เทฺว ชเน อุปคนฺตฺวา ฯ ปจฺจกมฺปิตฺถาติ พนฺธา น พนฺธาติ จินฺเตนฺโต อุปธาเรนฺโต อกมฺปิตฺถ เวคํ หาเปตฺวา สนิกํ อคมาสิ ฯ อาสชฺช พนฺธนฺติ พนฺธํ มหาสตฺตํ อุปคนฺตฺวา นิสินฺนํ สุมุขํ ฯ อาทีนวนฺติ อาทีนวเมว หุตฺวา มหาสตฺตํ โอโลเกนฺตํ ทิสฺวา ฯ วิมโตติ กินฺนุ โข อพนฺโธ พนฺธสฺส สนฺติเก นิสินฺโน การณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ วิมติชาโต หุตฺวาติ อตฺโถ ฯ ปณฺฑเรติ หํเส อถวา ปริสุทฺเธ นิมฺมเล สุปหฏฺฐกญฺจนวณฺเณติ อตฺโถ ฯ ปวฑฺฒกาเยติ วฑฺฒิตกาเย มหาสรีเร ฯ ยนฺนูติ ยนฺตาว เอโส มหาปาเสน พนฺโธ ฯ ทิสํ น กุรุเตติ ปลายนตฺถาย เอกํ ทิสํ น ภชติ ตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย ฯ พลีติ พลสมฺปนฺโน หุตฺวา ฯ ปกฺขีติ ตํ อาลปติ ฯ โอหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา ฯ ยนฺตีติ เสสสกุณา คจฺฉนฺติ ฯ อวหียสีติ โอหียสิ ฯ ทิชามิตฺตาติ ทิชานํ อมิตฺต ฯ ยาว กาลสฺส ปริยายนฺติ ยาว มรณสฺส วาโร อาคจฺฉติ ฯ กถํ ปนายนฺติ ตฺวํ ราชา เม โสติ วทสิ ราชาโน จ นาม ปณฺฑิตา โหนฺติ อิติปิ ปณฺฑิโต สมาโน เกน การเณน โอฑฺฑิตํ ปาสํ น อทฺทส ฯ ปทํ เหตนฺติ ยสมหตฺตํ วา ญาณมหตฺตํ วา ปตฺตานํ อตฺตโน อาปเท พุชฺฌนํ นาม ปทํ การณํ ตสฺมา เต อาปทํ โพทฺธุํ อรหนฺติ ฯ ปราภโวติ อวุฑฺฒิ ฯ อาสชฺชาปีติ อุปคนฺตฺวาปิ น พุชฺฌติ ฯ ตตาติ วิตตา โอฑฺฑิตา ฯ คุยฺหมาสชฺชาติ เตสุ ปาเสสุ โย คุยฺโห ปฉิจฺฉนฺโน ปาโส ตํ อาสชฺช พชฺฌนฺติ ฯ อเถวนฺติ อถ เอวํ ชีวิตกฺขเย สติ พชฺฌนฺติเยวาติ อตฺโถ ฯ