Mahānipāta vaṇṇanā

mahājanakajātakaṃ

ko yaṃ majjhe samuddasminti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanapāramiṃ ārabbha kathesi. Ekadivasamhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ tathāgatassa mahābhinikkhamanaṃ vaṇṇayantā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi bodhisattakāle tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevāti vatvā tuṇhī ahosi tehi yācito atītaṃ āhari.

Atīte bhikkhave videharaṭṭhe mithilāyaṃ mahājanako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa rañño dve puttā ahesuṃ ariṭṭhajanako ca polajanako ca. Tesaṃ rājā jeṭṭhaputtassa uparajjaṃ adāsi kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. Aparabhāge mahājanake kālakate ariṭṭhajanako rājā hutvā itarassa uparajjaṃ adāsi. Tasseko pādamūliko amacco rañño santikaṃ gantavā deva uparājā tumhe māretukāmoti āha. Rājā punappunaṃ kathaṃ sutvā kaniṭṭhassa sinehaṃ bhinditvā polajanakaṃ saṃkhalikāhi bandhāpetvā rājanivesanato avidūre ekasmiṃ gehe ṭhapetvā ārakkhaṃ gaṇhāpesi. Kumāro sacāhaṃ Bhātu verimhi saṃkhalikāpi me hatthapādā mā muñcantu davāraṃpi mā vivariyatu no cehaṃ bhātu verimhi saṃkhalikāpi me hatthapādā muñcantu dvāraṃpi vivariyatūti saccakiriyaṃ akāsi. Tāvadeva saṃkhalikāpi khaṇḍākhaṇḍaṃ bhañjiṃsu davāraṃpi vivari. Tato so nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ gantvā tattha vāsaṃ kappesi. Paccantagāmavāsino taṃ sañjānitvā upaṭṭhahiṃsu. Atha naṃ rājā gāhāpetuṃ nāsakkhi. So anupubbena paccantajanapadaṃ hatthagataṃ katvā mahāparivāro hutvā cintesi ahaṃ pubbe mama bhātuno na verimhi idāni pana verimhīti. So balanikāyaṃ sannipātetvā mahājanaparivuto paccantagāmā nikkhamitvā anupubbena mithilaṃ patvā bahinagare khandhāvāraṃ katvā senaṃ nivāsāpesi. Atha nagaravāsino yodhā kumāro kira āgatoti sutvā yebhuyyena hatthivāhanādīni gahetvā tasseva santikaṃ āgamiṃsu aññepi nāgarā āgamiṃsu. So bhātu sāsanaṃ pesesi nāhaṃ pubbe tumhākaṃ verī idāni pana verimhi setacchattaṃ vā me detha yuddhaṃ vāti. Taṃ sutvā rājā yuddhaṃ kātuṃ icchanto aggamahesiṃ āmantetvā bhadde yuddhe jayaparājayo nāma na sakkā jānituṃ sace mama antarāyo hoti tavaṃ gabbhaṃ rakkheyyāsīti vatvā mahatiyā senāya parivuto nagarā nikkhami. Atha naṃ yuddhe polajanakassa yodhā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. Rājā matoti sutvā sakalanagaraṃ ekakolāhalajātaṃ. Devīpi tassa matabhāvaṃ ñatvā sīghasīghaṃ suvaṇṇasārādīni gahetvā pacchiyaṃ pakkhipitvā matthake pilotikaṃ attharitvā upari taṇḍule Pakkhipitvā kiliṭṭhapilotikaṃ nivāsetvā attano sarīraṃ virūpaṃ katvā pacchiṃ sīse ṭhapetvā divādivaseyeva nagarā nikkhami. Na koci naṃ jānāti. Sā uttaradvārena nikkhamitvā katthaci agatapubbattā maggaṃ ajānantī disaṃ vavaṭṭhapetuṃ asakkontī kevalaṃ kālacampākanagaraṃ nāma atthīti sutattā kālacampākanagaraṃ gamikā nāma atthīti pucchiyamānā etissaṃ sālāyaṃ nisīdi. Kucchiyaṃ panassā na yo vā so vā satto pūritapāramī pana mahāsatto nibbatti tassa tejena sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā deviyā kucchiyaṃ nibbattasatto mahāpuñño mayā tattha gantuṃ vaṭṭatīti cintetvā paṭicchannayoggaṃ māpetvā tattha mañcaṃ paññāpetvā mahallakapurisaṃ viya attānaṃ māpetvā yoggaṃ pājento tāya nisinnasālāya dvāre rathaṃ ṭhapetvā kālacampākanagaraṃ gamikā nāma atthīti taṃ pucchi. Taṃ sutvā devī ahampi tāta gamissāmīti āha. Tenahi yoggaṃ āruyha nisīda ammāti. Sā nikkhamitvā tāta ahaṃ paripuṇṇagabbhā na sakkā mayā yoggaṃ abhiruhituṃ tava pacchato va gamissāmi apica imissā pana me pacchiyā okāsaṃ dehīti āha. Amma kiṃ vadesi yoggaṃ pājetuṃ jānanto nāma mayā sadiso natthi mā bhāyi yoggaṃ abhiruyha nisīda ammāti. Tassā ārohanakāle attano puttassānubhāvena paṭhavī vātapuṇṇabhasmacammaṃ viya unnamitvā yoggassa pacchimante āhacca aṭṭhāsi. Sā abhiruyha sirisayane nipajjitvā Devatā ayaṃ bhavissatīti aññāsi. Sā dibbasayane nipannamattā va niddaṃ okkami. Atha naṃ sakko tiṃsayojanamatthake ekaṃ nadiṃ patvā deviṃ pabodhetvā amma imamhā otaritvā nadiyaṃ nahāyitvā ussīsake sāṭakayugaṃ atthi taṃ nivāsehi antoyogge pūvabhattaṃ atthi taṃ gahetvā paribhuñjāhīti āha. Sā tathā katvā puna nipajjitvā sāyaṇhasamaye kālacampākanagaraṃ patvā dvāraṭṭālakapākāre disvā tāta kinnāmetaṃ nagaranti sakkaṃ pucchi. Kālacampākanagaraṃ ammāti. Kiṃ vadesi tāta nanu amhākaṃ nagarato kālacampākanagaraṃ saṭṭhīyojanamatthake hotīti. Evaṃ amma ahaṃ pana ujumaggaṃ jānāmīti. Atha naṃ dakkhiṇadvārasamīpe otāretvā amma amhākaṃ gāmo purato hoti tavaṃ pana imaṃ nagaraṃ pavisāhīti vatvā purato gacchanto viya gantvā sakko antaradhāyitvā sakaṭṭhānameva gato. Devīpi ekissaṃ sālāyaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe eko disāpāmokkho kālacampākanagaravāsī mantajjhāyikabrāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi parivuto nahānatthāya gacchanto dūrato va oloketvā taṃ abhirūpaṃ sobhaggappattaṃ deviṃ tattha sālāyaṃ nisinnaṃ disvā deviyā kucchiyaṃ nibbattamahāsattassānubhāvena saha dassaneneva sakakaniṭṭhabhaginī viya sinehaṃ uppādetvā māṇave bahi ṭhapetvā ekakova sālāyaṃ pavisitvā bhagini kataragāmavāsīti pucchi. Tāta ahaṃ mithilāyaṃ ariṭṭhajanakarañño aggamahesimhīti. Amma idha kasmā āgatosīti pucchi. Polajanakena rājā mārito athāhaṃ Bhītā gabbhaṃ anurakkhissāmīti āgatāti. Amma imasmiṃ pana nagare tava koci ñātako atthīti. Natthi tātāti. Tenahi mā cintayi ahaṃ udiccabrāhmaṇamahāsālo disāpāmokkho ācariyo ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāmi tavaṃ bhātikoti maṃ vatvā pādesu gahetvā paridevāhīti. Sā sādhūti sampaṭicchitvā mahāsaddaṃ katvā tassa pādesu gahetvā pati. Ubhopi aññamaññaṃ parideviṃsu. Atha antevāsikā tassa saddaṃ suṇantā upadhāvitvā sālaṃ pavisitvā ācariya kiṃ te hotīti pucchiṃsu. Kaniṭṭhabhaginī me tātā asukakāle nāma mayā vinā jātāti. Diṭṭhakālato paṭṭhāya mā cintayittha ācariyāti āhaṃsu. So paṭicchannayoggaṃ āharāpetvā taṃ tattha nisīdāpetvā brāhmaṇiyā mama kaniṭṭhabhaginībhāvaṃ kathetvā sabbakiccāni kātuṃ vadethāti vatvā gehaṃ pesesi. Atha naṃ brāhmaṇī uṇhodakena nahāpetvā sayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesi. Brāhmaṇopi nahāyitvā gehaṃ āgato bhojanakāle bhagiṃniṃ me pakkosathāti taṃ pakkosāpetvā tāya saddhiṃ ekato bhuñjitvā attano nivesaneyeva taṃ paṭijaggi. Sā nacirasseva suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi. Devī mahājanakakumārotissa ayyakassa santakaṃ nāmaṃ akāsi. So vaḍḍhamāno dārakehi saddhiṃ kīḷanto ye naṃ rosenti asambhinnakhattiyakule jātattā mahābalatāya ceva mānathaddhatāya ca te daḷhaṃ gahetvā pahari. Te mahāsaddena rodantā kena pahatāti vutte vidhavāputtenāti vadanti. Kumāro cintesi ime maṃ vidhavāputtoti Abhiṇhaṃ vadanti hotu mama mātaraṃ pucchissāmīti. So ekadivasaṃ mātaraṃ pucchi amma ko mayhaṃ pitāti. Atha naṃ tāta brāhmaṇo te pitāti vañcesi. So punadivase dārake paharanto vidhavāputtenāti vutte nanu brāhmaṇo me pitāti vatvā brāhmaṇo kiṃ te hotīti vutte cintesi ime brāhmaṇo kiṃ te hotīti vadanti mātā me idaṃ kāraṇaṃ yathābhūtaṃ na kathesi sā attano manena me na kathessati hotu kathāpessāmi nanti so thaññaṃ pivanto mātu thanaṃ ḍaṃsitvā amma pitaraṃ me kathehi no ce kathessasi thanante chindissāmīti āha. Sā puttaṃ vañcetuṃ asakkontī tāta tavaṃ mithilāyaṃ ariṭṭhajanakassa rañño putto pitā te polajanakena mārito ahantaṃ anurakkhantī imaṃ nagaraṃ āgatamhi ayaṃ brāhmaṇo bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggīti kathesi. So tato paṭṭhāya vidhavāputtoti vuttepi na kujjhati. So soḷasavassabbhantareyeva tayo vede sabbasippāni ca uggaṇhi soḷasavassikakāle pana uttamarūpadharo ahosi. So pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmīti cintetvā mātaraṃ pucchi amma kiñci te hatthagataṃ dhanaṃ atthi udāhu no ahaṃ vohāraṃ katvā dhanaṃ uppādetvā pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmīti. Tāta nāhaṃ tucchahatthā āgatā tayo sārā mayhaṃ atthi maṇisāro muttāsāro vajirasāroti tesu ekeko sāro rajjaggahaṇappamāṇo atthi taṃ gahetvā rajjaṃ gaṇhāhi mā vohāraṃ kari tātāti. Amma etaṃ dhanaṃ mayhameva upaḍḍhaṃ Dehi taṃ gahetvā suvaṇṇabhūmiṃ gantvā bahudhanaṃ āharitvā pitu santakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmīti vatvā so upaḍḍhaṃ āharāpetvā bhaṇḍaṃ gahetvā suvaṇṇabhūmigamikehi vāṇijehi saddhiṃ nāvāya bhaṇḍaṃ āropetvā puna nivattitvā mātaraṃ vanditvā āpucchitvā amma ahaṃ suvaṇṇabhūmiṃ gamissāmīti āha. Tāta mahāsamuddo nāma appasiddhiko bahuantarāyo mā gaccha rajjaṃ gahaṇatthāya te dhanaṃ bahunti. So gacchissāmiyeva ammāti mātaraṃ āpucchitvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā nikkhamitvā nāvaṃ abhiruhi. Taṃ divasameva polajanakassa sarīre rogo udapādi. Anuṭṭhānaseyyaṃ sayi. Satta vāṇijasatāni nāvaṃ abhiruhiṃsu. Nāvā sattahi divasehi satta yojanasatāni gatā. Sā aticaṇḍaūmivegena gantvā attānaṃ saṇṭhāretuṃ nāsakkhi. Taraṅgavegena phalakāni bhinnāni honti. Tato tato udakaṃ uggataṃ. Nāvā samuddamajjhe nimmuggā. Mahājanā maraṇabhayabhītā rodanti paridevanti nānā devatāyo namassanti. Mahāsatto pana neva rodati na paridevati na devatāyo namassati. So nāvāya nimmujjanabhāvaṃ ñatvā sappinā saddhiṃ khandhasakkharaṃ omadditvā kucchipūraṃ khāditvā dve maṭṭhasāṭake telena temetvā daḷhaṃ nivāsetvā kūpakaṃ nissāya ṭhito nāvāya nimmujjanasamaye kūpamatthakaṃ abhiruhi. Mahājanā macchakacchapabhakkhā jātā. Samantā udakaṃ lohitavaṇṇaṃ ahosi. Mahāsatto kūpamatthake ṭhito va imāya nāma disāya mithilāti taṃ disaṃ vavaṭṭhapetvā kūpamatthakā Upatitvā macchakacchape atikkamma mahābalatāya ekausabhamatthake pati. Taṃ divasameva polajanako kālamakāsi. Tato paṭṭhāya mahāsatto maṇivaṇṇāsu ūmīsu pavattento suvaṇṇakaddalikhando viya bāhubalena mahāsamuddaṃ tarati. So yathā ekadivasaṃ tarati evaṃ sattāhaṃ tarati idāni puṇṇamīdivasoti taṃ pana velaṃ oloketvā loṇodakena mukhaṃ vikhāletvā uposathiko hoti. Tadā pana ye mātuupaṭṭhānādiguṇayuttā samudde marituṃ ananucchavikā sattā te upadhārehīti catūhi lokapālehi maṇimekhalā nāma devadhītā samuddarakkhikā ṭhapitā hoti. Sā satta divase samuddaṃ na oloketi. Dibbasampattiṃ anubhavantiyā kirassā sati pamuṭṭhā. Devadhītā devasamāgamaṃ gatātipi keci vadanti. Ajja me sattamo divaso samuddaṃ anolokentiyā kā nukho pavuttīti cintetvā olokentī mahāsattaṃ disvā sace mahājanakakumāro samuddeyeva marissati devasamāgamaṃ pavisituṃ na labhissāmīti cintetvā mahāsattassa avidūre alaṅkatasarīrā ākāse ṭhatvā mahāsattaṃ vīmaṃsamānā paṭhamaṃ gāthamāha