sahassathāmo pallaṅko sīvalārādhanena cāti nidhīhi saddhiṃ itaresampi udānaṃ kathesi. Amaccā rañño accayena tassa matasarīrakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā mantayiṃsu raññā attano dhītaraṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dātabbanti vuttaṃ ko taṃ ārādhetuṃ sakkhissatīti. Te senāpati rañño vallabhoti tassa sāsanaṃ pesesuṃ. So sāsanaṃ sutvā sādhūti sampaṭicchitvā rajjassatthāya rājadvāraṃ gantvā attano āgatabhāvaṃ rājadhītāya ārocāpesi. Sā tassa āgatabhāvaṃ ñatvā atthi nu khavassa setacchattasiriṃ dhāretuṃ dhitīti tassa vīmaṃsanatthāya khippaṃ āgacchatūti āha. So taṃ sāsanaṃ sutvā taṃ ārādhetukāmo sopāṇapādamūlato paṭṭhāya javena gantvā tassā santike aṭṭhāsi. Atha naṃ sā vīmaṃsamānā mahātale javena dhāvatūti āha. So rājadhītaraṃ tosessāmīti vegena dhāvi. Atha naṃ puna ehīti āha. So puna javena āgato. Sā tassa dhitiyā abhāvaṃ ñatvā ehi pāde me sambāhāti. So tassa ārādhanatthaṃ nisīditvā pādesambāhi. Atha naṃ ure pādena paharitvā uttānakaṃ pātetvā imaṃ andhabālaṃ purisaṃ dhitivirahitaṃ pothetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharathāti dāsīnaṃ saññaṃ adāsi. Tā tathā kariṃsu. So tehi kiṃ senāpatīti puṭṭho tumhe mā pucchatha nāyaṃ mānussitthī yakkhinī bhavissatīti āha. Tato bhaṇḍāgāriko gato. Tampi tatheva lajjāpesiyeva. Tathā seṭṭhiṃ chattaggāhakaṃ asiggāhakanti sabbepi lajajāpesiyeva. Atha mahājano mantetvā rājadhītaraṃ tāva ārādhetuṃ samattho nāma natthi sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethāti āha. Tampi koci āropetuṃ nāsakkhi. Tato caturassa pallaṅkassa ussīsakaṃ jānantassa rajjaṃ dethāti āha. Pallaṅkassa ussīsakampi na koci jānāti. Tato soḷasa mahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethāti āha. Tepi koci nīharituṃ nāsakkhi. Tato arājikaṃ nāma raṭṭhaṃ pāletuṃ na sakkā kinnukho kātabbanti mantayiṃsu. Atha ne purohito āha tumhe mā cintayittha phussarathaṃ visajjetuṃ vaṭṭati phussarathena hi laddharājā sakalajambūdīpe rajjaṃ kāretuṃ samattho hotīti. Te sādhūti sampaṭicchitvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā maṅgalarathe kumudavaṇṇe cattāro asse yojetvā uparicittattharaṇaṃ attharitvā pañcarājakakudhabhaṇḍāni āropetvā caturaṅginiyā senāya parivāresuṃ. Sassāmikassa rathassa purato turiyāni vajjanti assāmikassa pacchato tasmā purohito sabbaturiyāni pacchato vādethāti vatvā suvaṇṇabhiṅgārena rathanandiñca rasmiyo ca rathadhurañca patodañca abhisiñcitvā yassa rajjaṃ kāretuṃ puññaṃ atthi tassa santikaṃ gacchāhīti vatvā taṃ rathaṃ visajjesi. Atha ratho rājagehaṃ padakkhiṇaṃ katvā vegena mahāvithiṃ abhiruhi. Senāpatiādayo phussaratho mama santikaṃ etūti mantayiṃsu. So sabbesaṃ gehāni atikkamitvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho pāyāsi. Atha Naṃ vegena gacchantaṃ disvā rathaṃ nivattethāti āhaṃsu. Purohito mā nivattayittha gacchanto yojanasatampi gacchatu mā nivārethāti āha. Ratho uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasilāpaṭṭaṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito mahāsattaṃ nipannaṃ disvā amacce āmantetvā ambho eko maṅgalasilāpaṭṭe nipannako dissati setacchattānucchavikā panassa dhiti atthi vā natthi vāti mayaṃ na jānāma sace puññavā bhavissati na uṭṭhahissati na olokessati sace kāḷakaṇṇi satto bhītatasato uṭṭhāya kampamāno olokessati palāyissati khippaṃ sabbaturiyāni paggaṇhathāti āha. Tāvadeva anekasatāni turiyāni paggaṇhiṃsu. Tesaṃ saddo sāgarakucchiyaṃ nigghoso viya ahosi. Mahāsatto tena saddena pabujjhitvā sīsaṃ vivaritvā orokento mahājanaṃ disvā setacchattena me āgatena bhavitabbanti puna sīsaṃ pārupitvā parivattitvā vāmapassena nipajji. Purohito tassa pāde vivaritvā lakkhaṇāni oloketvā tiṭṭhatu ayaṃ eko dīpo catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samatthoti puna turiyāni paggaṇhāpesi. Atha mahāsatto puna mukhaṃ vivaritvā parivattitvā dakkhiṇapassena nipajjitvā mahājanaṃ olokesi. Purohito parisaṃ osāretvā añjaliṃ paggayha avakujjo hutvā uṭṭhehi deva rajjante pāpuṇātīti āha. Atha naṃ mahāsatto āha tumhākaṃ rājā kuhinti. Kālakato devāti vutte kiṃ putto vāssa bhātā vā natthīti. Natthi deva ekā pana dhītā atthīti. Atha mahāsatto tassa vacanaṃ sutvā yadevaṃ sādhu rajjaṃ kāressāmīti vatvā uṭṭhāya maṅgalasilāpatte pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ tattheva amaccapurohitādayo abhisiñciṃsu. Mahājanakarājā nāma ahosi. So rathavaraṃ abhiruyha mahantena sirisobhaggena sirivibhavena nagaraṃ pavisitvā rājanivesanaṃ abhiruhanto senāpatiādīnaṃ tāneva ṭhānāni hontūti vicāretvā mahātalaṃ abhiruhi. Rājadhītā pana purimasaññāya tassa vīmaṃsanatthaṃ ekaṃ purisaṃ āṇāpesi gaccha tavaṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadehi deva sīvalī devī taṃ pakkosāpesi khippaṃ kirāgacchatūti. So amacco tathā gantvā tassā sāsanaṃ sāvesi. Rājā paṇḍitatāya tassa vacanaṃ sutvāpi asuṇanto viya aho sobhano pāsādoti pāsādassa vaṇṇaṃ kathesi. So taṃ vacanaṃ sāvetuṃ asakkonto punāgantvā rājadhītāya ārocesi ayye rājā tumhākaṃ vacanaṃ na suṇāti pāsādameva vaṇṇeti tumhākaṃ vacanaṃ tiṇaṃ viya na gaṇetīti. Sā ayaṃ mahantajjhāsayo puriso bhavissatīti cintetvā dutiyampi tatiyampi pesesiyeva. Rājāpi attano ruciyā pakatigamanena sīho viya vijimhamāno pāsādaṃ abhiruhi. Tasmiṃ upasaṅkamante rājadhītā tassa tejena sakabhāvena saṇṭhāretuṃ asakkontī āgantvā hattholambakaṃ adāsi. So tassā hattholambakaṃ gahetvā mahātalaṃ abhiruhitvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā amacce āmantetvā ambho amaccā atthi pana vo raññā kālaṃ Karontena koci ovādo dinnoti pucchi. Atthi devāti vutte tenahi vadethāti. Deva sīvalīdeviṃ ārādhetuṃ samatthassa rajjaṃ dātabbanti tena vuttanti. Rājā sīvalīdeviyā āgantvā hattholambako dinno ayaṃ tāva ārādhitā nāma aññaṃ vadethāti āha. Deva caturassa pallaṅkassa ussīsakaṃ jānituṃ samatthassa rajjaṃ dethāti tena vuttanti. Rājā idaṃ dujjānaṃ upāyena sakkā jānitunti cintetvā sīsato suvaṇṇasūciṃ nīharitvā sīvalīdeviyā hatthe adāsi imaṃ ṭhapehīti. Sā taṃ gahetvā pallaṅkassa ussīsake ṭhapesi. Khaggaṃ adāsītipi vadantiyeva. Tampi tathāpi ṭhapesiyeva. So tāya saññāya idaṃ ussīsakanti ñatvā taṃ kathaṃ asuṇanto viya kiṃ kathethāti vatvā puna tehi tathā vutte nayidaṃ jānituṃ acchariyaṃ etaṃ ussīsakanti vatvā aññaṃ vadethāti āha. Deva sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ samatthassa rajjaṃ dethāti tena vuttanti. Tenahi āharatha nanti te āharāpetvā so pallaṅke nisinnako va itthīnaṃ kappāsapothanadhanuṃ viya sahassathāmadhanuṃ āropetvā aññaṃ vadethāti āha. Deva soḷasamahānidhī nīharituṃ samatthassa rajjaṃ dethāti tena vuttanti. Tesaṃ kiñci udānaṃ atthīti. Atthi devāti. Tenahi kathethāti. Suriyuggamane nidhīti ādiṃ udānaṃ kathayiṃsu. Tassa taṃ suṇantasseva gagaṇatale puṇṇacando viya so attho pākaṭo ahosi. Atha ne rājā āha ajja bhaṇe velā natthi sve nidhayo gaṇhissāmāti. So punadivase amacce sannipātetvā pucchi kvaci tumhākaṃ rājā Paccekabuddhe bhojesīti. Āma devāti. So cintesi suriyo nāma nāyaṃ suriyo suriyasadisattā paccekabuddhā suriyā nāma tesaṃ paccoggamanaṭṭhāne nidhinā bhavitabbanti. Tato rājā tātā paccekabuddhesu āgacchantesu paccuggamanaṃ karonto kataraṭṭhānaṃ gacchatīti pucchitvā asukaṭṭhānaṃ nāmāti vutte taṃ ṭhānaṃ khanitvā nidhiṃ nīharathāti nidhiṃ nīharāpesi tesaṃ gamanakāle anugacchanto kattha ṭhatvā te uyyojesīti pucchitvā asukaṭṭhāne nāma devāti vutte tato nidhiṃ nīharathāti nidhiṃ nīharāpesi. Mahājanā ukkuṭṭhisatasahassāni pavattentā suriyuggamaneti vuttattā suriyuggamanadisāyaṃ khanantā vicariṃsu. Atho oggamaneti vuttattā suriyatthaṅgamanadisāyaṃ khanantā vicariṃsu. Ayaṃ pana nidhi idheva hoti aho acchariyaṃ aho abbhūtanti pītisomanassaṃ pavedayiṃsu. Anto nidhīti rājagehe mahādvārassa anto ummārā nidhiṃ nīharāpesi. Bahi nidhīti mahādvārassa bahi ummārā nidhiṃ nīharāpesi. Na anto na bahi nidhīti heṭṭhā ummārato nidhiṃ nīharāpesi. Ārohane nidhīti maṅgalahatthiṃ ārohanakāle suvaṇṇanisseniyā attharaṇaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Atho orohane nidhīti hatthikkhandhato orohanaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Catūsu mahāsālesūti bhūmiyaṃ katapatiṭṭhāne sirisayanassa cattāro pādā sālamayā tesaṃ heṭṭhā catasso nidhikumbhiyo nīharāpesi. Samantā yojane nidhīti yojanaṃ nāma rathayugappamāṇaṃ sirisayanassa samantā yugappamāṇato nidhikumbhiyo nīharāpesi. Dantakgesu mahānidhīti Maṅgalahatthiṭṭhāne tassa dvinnaṃ dantānaṃ abhimukhaṭṭhānato dve nidhikumbhiyo nīharāpesi. Bālaggesūti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa bāladhisam mukhaṭṭhānato nidhiṃ nīharāpesi. Kepuketi kepukaṃ vuccati udakaṃ maṅgalapokkharaṇito udakaṃ nīharāpetvā nidhiṃ dassesi. Rukkhaggesu mahānidhīti uyyāne mahāsālarukkhamūle ṭhitamajjhantikasamaye parimaṇḍalāya rukkhacchāyāya anto nidhikumbhiyo nīharāpesi. Evaṃ rājā soḷasamahānidhiyo nīharāpetvā atthi aññaṃ kiñcīti pucchi. Natthi devāti. Mahājano haṭṭhatuṭṭho ahosi aho acchariyaṃ ayaṃ rājā ativiya paṇḍitoti. Atha rājā idaṃ dhanaṃ dānamukhe vikīrissāmīti cintetvā nagaramajjhe ceva catūsu nagaradvāresu ca nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kārāpetvā dānavattaṃ paṭṭhapesi. Rājā kālacampākanagarato mātarañca brāhmaṇañca pakkosāpetvā mahantaṃ sakkāramakāsi. Tassa taruṇakāle rajje ṭhitasseva sakalavideharaṭṭhavāsino ariṭṭhajanakarañño kira putto mahājanakarājā nāma rajjaṃ kāresi rājā kira paṇḍito upāyakusalo passissāma nanti tassa dassanatthāya saṃkhubbhitā ahesuṃ. Tato tato bahū paṇṇākārāni gahetvā āgamiṃsu. Nagarepi mahāchaṇaṃ sajjayiṃsu. Rājanivesane hatthattharaṇādīni santharitvā gandhadāmamālādāmādīni osāretvā vippa kiṇṇalājā kusumavāsadhūpagandhupakaraṇaṃ kāretvā nānappakāraṃ pānabhojanaṃ upaṭṭhapesuṃ. Rañño paṇṇākāratthāya rajatasuvaṇṇabhājanādīsu nānappakārāni khādanīyabhojanīyamadhuphāṇitaphalāphalādīni pūretvā Tattha tattha samparivāretvā aṭṭhaṃsu. Ekato amaccamaṇḍalaṃ nisīdi. Ekato brāhmaṇagaṇo nisīdi ekato seṭṭhiādayo ekato uttamarūpadharā nāṭakitthiyo. Brāhmaṇāpi sotthikāneva sajjhāyiṃsu. Mukhamaṅgalikāpi maṅgalāni ghosayiṃsu. Gītādīsu kusalā gītādīni pavattayiṃsu. Anekasatāni turiyāni vajjayiṃsu. Rājanivesanaṃ yugandharavātapahatasāgarakucchi viya ekaninnādaṃ ahosi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampi. Mahāsatto setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinno sakkassa sirisadisaṃ mahantaṃ sirivilāsaṃ oloketvā attanā mahāsamudde katavāyāmaṃ anussari. Athassa viriyannāma kattabbayuttakaṃ sacāhaṃ mahāsamudde viriyaṃ na karissaṃ idaṃ sampattiṃ na labhissāmīti taṃ vāyāmaṃ anussarantassa pīti uppajji. So pītivegena udānaṃ udānento āha

เล่มที่ ๒๘ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒๑,๐๔๗

ที่มาและฉบับอื่นของ “๒. มหาชนกชาดก”