Sattadārakapañho niṭṭhito.

Daṇḍoti athekadivasaṃ rājā paṇḍitaṃ vīmaṃsissāmāti khadiradaṇḍaṃ āharāpetvā tato vidatthimattaṃ gāhāpetvā cundakārena suṭṭhu likhāpetvā pācīnayavamajjhagāmavāsīnaṃ pesesi pācīnayavamajṇagāmavāsino Kira imassa khadiradaṇḍassa idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti jānantu sace na jānanti sahassadaṇḍoti. Gāmavāsino sannipatitvā jānituṃ asakkonto seṭṭhino kathayiṃsu kadāci mahosathapaṇḍito jāneyya taṃ pakkosāpetvā pucchathāti. Mahāseṭṭhī paṇḍitaṃ kīḷāmaṇḍalāya pakkosāpetvā tamatthaṃ ārocetvā tāta imaṃ mayaṃ jānituṃ na sakkoma api nu tvaṃ sakkhissasi jānituṃ tātāti pucchi. Taṃ sutvā mahāsatto rañño imassa aggena vā mūlena vā payojanaṃ natthi mama vīmaṃsanatthāya pesitaṃ bhavissatīti cintetvā āharatha tāta jānissāmi nanti āha. Atha seṭṭhī khadiradaṇḍaṃ āharāpetvā paṇḍitassa adāsi. Bodhisatto taṃ hatthena gahetvāva idaṃ aggaṃ idaṃ mulanti ñatvā jānantopi mahājanassa hadayaṃ gahaṇatthaṃ udakapātiṃ āharāpetvā khadiradaṇḍakassa majjhe suttakena bandhitvā suttakoṭiyaṃ gahetvā khadiradaṇḍakaṃ udakapiṭaṭhe ṭhapesi. Ṭhapitamatteyeva mūlaṃ bhāritāya paṭhamaṃ nimujji. Tato mahājanaṃ pucchi rukkhassa nāma kiṃ mūlaṃ bhāriyaṃ hoti udāhu agganti. Mūlaṃ paṇḍitāti tenahi imassa paṭhamaṃ nimuggameva mūlanti imāya saññāya aggañca mūlañca ācikkhi. Gāmavāsino idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti rañño pahiṇiṃsu. Rājā tusitvā ko jānātīti pucchitvā sirivaḍḍhakaseṭṭhiputto mahosathapaṇḍito devāti vutte taṃ sutvā kiṃ senaka ānema paṇḍitanti pucchi. Senako āha adhivāsehi deva aññenapi upāyena vīmaṃsissāmāti. So sādhu senakāti āha. Sīsanti athekadivasaṃ itthiyā ca sīsaṃ purisassa ca sīsanti dve sīsāni āharāpetvā Idaṃ itthiyā sīsaṃ idaṃ purisassa sīsanti jānantu sace na jānanti sahassadaṇḍoti pahiṇiṃsu. Gāmavāsino ajānantā mahāsattaṃ pucchiṃsu. So taṃ disvāva aññāsi. Kathaṃ. Purisassa sīse kira sibbinī ujukāva hoti itthiyā sīse sabbinī vaṅkā parivattitvā gacchatīti. So iminā abhiññāṇena idaṃ itthiyā idaṃ purisassa sīsanti ācikkhi. Gāmavāsino puna rañño pahiṇiṃsu. Sesaṃ purimasadisamevāti. Ahīti athekadivasaṃ sappañca sappiniñca āharāpetvā ayaṃ sappo ayaṃ sappinīti jānantu ajānantānaṃ sahasdaṇḍoti pahiṇiṃsu. Gāmavāsino ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So disvāva jānāti. Sappassa hi naṅguṭṭhaṃ thūlaṃ hoti. Sappiniyā naṅguṭṭhaṃ tanukaṃ hoti. Sappassa sīsaṃ thūlaṃ hoti sappiniyā sīsaṃ tanukaṃ dīghaṃ. Sappassa akkhīni mahantāni sappiniyā khuddakāni sappassa sovatthiko parāvaṭṭo hoti. Sappiniyā sovatthiko vicchinnako hoti. So ime abhiññāṇehi ayaṃ sappo ayaṃ sappinīti ācikkhi. Sesaṃ vuttanayamevāti. Kukkuṭoti athekadivasaṃ pācīnayavamajjhagāmavāsino amhākaṃ sabbasetaṃ pādavisāṇaṃ sīsakūṭaṃ tayo kāle anatikkamitvā nadantaṃ maṅgalausabhaṃ pesentu no ce pesenti sahassadaṇḍoti sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So āha rājā vo sabbasetaṃ kukkuṭaṃ āharāpesi so hi pādesu nakhasikhāya pādavisāṇo nāma sīse cūḷāya sīsakaṭo nāma tikkhattuṃ vassanato tayo kāle anatikkamitvā nadanto nāma tasmā evarūpaṃ kukkuṭaṃ pesethāti. Te Rañño pahiṇiṃsu. Rājā tusi. Maṇīti sakkena kusarañño dinno maṇikkhandho atthi. So aṭṭhasu ṭhānesu vaṅko hoti tassa purāṇasuttaṃ chinnaṃ. Koci purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesetuṃ na sakkoti. Ekadivasaṃ pācīnayavamajjhagāmavāsino imamhā maṇikkhandhā purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesentu no ce pavesenti sahassadaṇḍoti pesayiṃsu. Gāmavāsino manussā neva purāṇasuttaṃ nīharitvā navasuttaṃ pavesetuṃ sakkhiṃsu. Asakkontā pana paṇḍitassa ācikkhiṃsu. So mā cintayitthāti madhuṃ āharāpetvā maṇino davīsu passesu madhunā chiddaṃ makkhetvā kambalasuttaṃ vaṭṭetvā tassa koṭiyaṃ madhunā makkhetvā thokaṃ chiddesu pavesetvā kipillikānaṃ nikkhamanaṭṭhāne ṭhapesi. Kipillikā madhugandhena nikkhamitvā maṇimhi purāṇasuttaṃ khādamānā gantvā navakambalasuttaṃ koṭiyaṃ ḍaṃsitvā ākaḍḍhitvā ekena passena nīhariṃsu. Paṇḍito tassa pavesitabhāvaṃ ñatvā rañño dethāti gāmavāsīnaṃ adāsi. Te rañño pahiṇiṃsu. Rājā pucchitvā tassa pavesetupāyaṃ sutvā tusi. Vijāyananti ekadivasaṃ kira rañño maṅgalausabhaṃ bahū kummāse khādāpetvā mahodaraṃ katvā visāṇāni dhovitvā telena makkhetvā haliddiyā nahāpetvā gāmavāsīnaṃ pesayiṃsu tumhe kira paṇḍitā ayañca rañño maṅgalausabho patiṭṭhitagabbho etaṃ vijāyāpetvā savacchakaṃ pesetha apesentānaṃ sahassadaṇḍoti. Gāmavāsino manussā na sakkā idaṃ kātuṃ kinnu kho karissāmāti paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So iminā pañhāpaṭibhāgena Bhavitabbanti cintetvā sakkhissatha panekaṃ raññā saddhiṃ kathanasamatthaṃ visāradaṃ purisaṃ laddhunti pucchi. Na garukaṃ etaṃ paṇḍitāti āhaṃsu. Tenahi taṃ pakkosathāti. Te naṃ pakkosāpayiṃsu. Atha naṃ mahāsatto āha ehi tavaṃ bho purisa tava kese piṭṭhiyaṃ vikīritvā nānappakāraṃ balavaparidevaṃ paridevanto rājadvāraṃ gaccha aññehi pucchitopi kiñci avatvā paridevanto raññā pana pakkosāpetvā paridevanakāraṇaṃ pucchito namassamāno evaṃ vade hi pitā me deva vijāyituṃ na sakkoti ajja sattamo divaso tumhe deva me paṭisaraṇaṃ hotha vijāyanupāyamassa karothāti raññā kiṃ vilapati aṭhānametaṃ purisā nāma vijāyantā natthīti vutte sace deva evaṃ natthi atha pācīnayavamajjhagāmavāsino kathaṃ maṅgalausabhaṃ vijāyāpessantīti vadeyyāsīti. So sādhūti sampaṭicchitvā tathā akāsi. Taṃ sutvā rājā kenetaṃ pañhāpaṭibhāgaṃ cintitanti pucchitvā mahosathapaṇḍitenāti sutvā tusi. Odananti aparasmiṃ divase paṇḍitaṃ vīmaṃsissāmāti cintetvā pācīnayavamajjhagāmavāsino kira paṇḍitā amhākaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ ambilodanaṃ pacitvā pesentu tatrimāni aṭṭhaṅgāni na taṇḍulena na udakena na ukkhaliyā na uddhanena na agginā na dārūhi na itthiyā na purisena na maggenāti apesentānaṃ sahassadaṇḍoti sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Gāmavāsino taṃ kāraṇaṃ ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. So mā cintayitthāti vatvā na taṇḍulaṃ nāma kaṇikaṃ gāhāpetvā na udakaṃ nāma himaṃ gāhāpetvā na ukkhaliṃ Nāma navamattikabhājanaṃ gāhāpetvā na uddhanaṃ nāma khāṇuke koṭṭāpetvā na aggiṃ nāma pakatiaggiṃ pahāya araṇiaggiṃ gāhāpetvā na dārūni nāma kaṭṭhaṃ pahāya paṇṇāni gāhāpetvā ambirodanaṃ pacāpetvā navabhājane pakkhipitvā suttakena bandhitvā lañcāpetvā na itthiyā na purisena nāma paṇḍakena ukkhipāpetvā na maggena nāma mahāmaggaṃ pahāya jaṅghamaggena gantvā rañño santikaṃ evarūpaṃ odanaṃ pesethāti āha. Te tathā kariṃsu. Rājā taṃ disvā kenesa pañho ñātoti pucchitvā mahosathapaṇḍitenāti sutvā tusi. Dālukāti aparasmiṃ divase paṇḍitasseva vīmaṃsanatthaṃ gāmavāsīnaṃ sāsanaṃ pahiṇiṃsu rājā dolāya kīḷitukāmo rājakule purāṇabālukayottaṃ chinnaṃ ahosi ekaṃ bālukayottaṃ vaṭṭetvā pesentu apesentānaṃ sahassadaṇḍoti. Te taṃ kāraṇaṃ ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. Paṇḍitopi taṃ sutvā iminā pañhāpaṭibhāgena bhavitabbanti cintetvā gāmavāsino assāsetvā vacanakusale dve tayo purise pakkosāpetvā gacchatha rājānaṃ upasaṅkamitvā vadetha deva gāmavāsino tassa yottassa tanukaṃ vā thūlaṃ vāti pamāṇaṃ na jānanti porāṇabālukayottato vidatthimattaṃ vā caturaṅgulimattaṃ vā khaṇḍaṃ pesetha taṃ pamāṇaṃ kira oloketvā tena pamāṇena vaṭṭessantīti sace vo rājā amhākaṃ ghare bālukayottaṃ nāma kadāci na bhūtapubbanti vadati atha naṃ mahārāja sace evaṃ natthi pācīnayavamajjhagāmavāsino kathaṃ karissantīti Vadeyyāthāti vatvā pesesi. Te tathā kariṃsu. Rājā kena cintito pañhāpaṭibhāgoti pucchitvā mahosathapaṇḍitena devāti sutvā tusi. Taḷākanti aparasmiṃ divase paṇḍitaṃ vīmaṃsanatthaṃ rājā udakakīḷaṃ kīḷitukāmo pañcavidhapadumasañchannaṃ pokkharaṇiṃ pesentu apesentānaṃ sahassadaṇḍoti gāmavāsīnaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu. Te taṃ kāraṇaṃ ajānantā paṇḍitassa ārocayiṃsu. So imināpi pañhāpaṭibhāgeneva bhavitabbanti cintetvā vacanakusale katipaye manusse pakkosathāti vatvā te pakkosāpetvā etha tumhe udakakīḷaṃ kīḷitvā akkhīni rattāni katvā allakesā allavatthā kalalamakkhitasarīrā yottaleḍḍudaṇḍahatthā hutvā rājadvāraṃ gantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ rañño ārocāpetvā raññā katokāsā pavisitvā mahārāja tumhehi kira pācīnayavamajjhagāmavāsino pokkharaṇiṃ pesentūti pahitattā mayaṃ tumhākaṃ anucchavikaṃ mahantaṃ pokkharaṇiṃ ādāya āgatā sā pana araññavāsikattā nagaraṃ disvā pākāraparikhadvāraṭṭālakādīni oloketvā bhītatasitā yottāni chinditvā palāyitvā araññameva paviṭṭhā mayaṃ leḍḍudaṇḍādīhi pothentāpi nivattetuṃ nāsakkhimhā tumhākaṃ kira araññā ānītaṃ purāṇapokkharaṇiṃ detha tāya saddhiṃ yojetvā āharissāmāti vatvā raññā na kadāci mama araññato ānītapokkharaṇī nāma bhūtapubbā na mayā kassaci yojetvā āharaṇatthāya pokkharaṇī pesitapubbāti vutte sace deva evaṃ pācīnayavamajjhagāmavāsino kathaṃ pokkharaṇiṃ pesissantīti Vadeyyāthāti vatvā pesesi. Te tathā kariṃsu. Rājā paṇḍitena ñātabhāvaṃ ñatvā tusi. Uyyānanti punekadivasaṃ mayaṃ uyyānakīḷaṃ kīḷitukāmā amhākañca uyyānaṃ porāṇarukkhaobhaggavibhaggaṃ pācīnayavamajjhagāmavāsino supupphitataruṇarukkhasañchannaṃ navauyyānaṃ pesentu apesentānaṃ sahassadaṇḍoti pahiṇiṃsu. Te ajānantā paṇḍitaṃ pucchiṃsu. Paṇḍito imināpi pañhāpaṭibhāgeneva bhavitabbanti cintetvā te samassāsetvā manusse pakkosāpetvā purimanayeneva pesesi. Te tathā kariṃsu. Rājā taṃ sutvā senakaṃ pucchi kiṃ senaka ānema paṇḍitanti. So lābhamacchariyena ettakena paṇḍito nāma na hoti āgamehi tāvāti āha. Tassa vacanaṃ sutvā rājā cintesi mahosathapaṇḍito sattadārakapañhepi mama manaṃ gaṇhi evarūpesupissa guyhapañhāvīmaṃsanesu ceva pañhāpaṭibhāgesu ca buddhassa viya byākaraṇaṃ senako evarūpaṃ idha paṇḍitaṃ ānetuṃ na deti kiṃ me senakena ānessāmi nanti. So nahantena parivārena taṃ gāmaṃ pāyāsi. Tassa maṅgalaassaṃ abhiruhitvā gacchantassa assassa pādo phalitabhūmiyā antaraṃ pavisitvā bhijji. Rājā tatova nivattitvā nagaraṃ pāvisi. Atha naṃ senako upasaṅkamitvā pucchi mahārāja paṇḍitaṃ kira ānetuṃ pācīnayavamajjhagāmaṃ gamitthāti. Āma paṇḍitāti. Mahārāja maṃ anatthakāmaṃ katvā passatha āgametha tāvāti vuttepi atituritaṃ nikkhamitvā paṭhamagamaneneva maṅgalaassassa pādo bhinnoti. So tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī ahosi. Punekadivasaṃ rājā tena saddhiṃ mantesi kiṃ senaka mahosathapaṇḍitaṃ ānemāti. Deva sayaṃ agantvā dūtaṃ pesetha paṇḍita amhākaṃ tava santikaṃ āgacchantānaṃ assassa pādo bhinno assataraṃ vā pesetu seṭṭhataraṃ vāti yadi assataraṃ pesessati sayaṃ āgamissati yadi seṭṭhataraṃ pesento pitaraṃ pesessati ayameva no pañho matthakaṃ patto bhavissatīti. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā tathā katvā dūtaṃ pesesi. Paṇḍito dūtassa vacanaṃ sutvā rājā mamañceva pitarañca me passitukāmoti cintetvā pitu santikaṃ gantvā vanditvā tāta rājā tumhe ca mamañca daṭṭhukāmo tumhe paṭhamataraṃ seṭṭhisahassaparivutā gacchatha gacchantā ca tucchahatthā agantvā navasappipūraṃ candanakaraṇḍakaṃ ādāya gacchatha rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā seṭṭhi anurūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāti vakkhati tumhe tathārūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdeyyātha tumhākaṃ nisinnakāleyeva ahaṃ gamissāmi rājā mayā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā paṇḍita tathārūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāti vakkhati athāhaṃ tumhe olokessāmi tumhe tāya saññāya āsanā vuṭṭhāya tāta mahosatha paṇḍita imasmiṃ āsane nisīdāti vadeyyātha ajjeko pañho matthakaṃ pāpuṇissatīti. So sādhūti sampaṭicchitvā vuttanayeneva gantvā attano dvāre ṭhitabhāvaṃ rañño ārocāpetvā pavisatūti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati tava putto mahosathapaṇḍito kuhinti pucchi. Pacchato Āgacchati devāti. Rājā pacchato āgacchatīti sutvā tuṭṭhamānaso hutvā gahapati attano yuttāsanaṃ ñatvā nisīdāti āha. So attano yuttāsanaṃ ñatvā ekamantaṃ nisīdi. Mahāsattopi alaṅkatapaṭiyatto dārakasahassaparivuto alaṅkatarathe nisīditvā nagaraṃ pavisanto parikhāpiṭṭhe caramānaṃ ekaṃ gadrabhaṃ disvā thāmasampanne māṇave āṇāpesi ekaṃ gadrabhaṃ anubandhitvā yathā saddaṃ na karoti evamassa mukhabandhanaṃ katvā kilañjena veṭhetvā ekasmiṃ attharaṇake sayāpetvā aṃsenādāya āgacchathāti. Te tathā kariṃsu. Bodhisatto mahantena parivārena nagaraṃ pāvisi. Mahājano taṃ disvā esa kira sirivaḍḍhakaseṭṭhino putto mahosathapaṇḍito nāma esa kira jāyamāno osathaghaṭikaṃ hatthena gahetvā jāto imināva kira etesaṃ ettakānaṃ vīmaṃsanapañhānaṃ paṭibhāgā ñātāti mahāsattaṃ abhitthavanto olokentova tittiṃ na gacchati. So rājadvāraṃ gantvā rājānaṃ paṭijānāpesi. Rājā taṃ sutvā tuṭṭhacitto mama putto mahosathapaṇḍito khippaṃ āgacchatūti āha. So dārakasahassehi parivuto pāsādaṃ abhiruhitvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā somanassappatto hutvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā paṇḍita paṭirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdāhīti āha. Tadā so pitaraṃ olokesi. Athassa pitā olokitasaññāya āsanā vuṭṭhāya paṇḍita imasmiṃ āsane nisīdāhīti āha. So tasmiṃ āsane nisīdi. Taṃ tattha nisinnaṃ disvā senakapukkusakāmindade Vindā ceva aññe ca andhabālā pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasitvā imaṃ andhabālaṃ paṇḍitoti vadanti yo pitaraṃ āsanā vuṭṭhāpetvā sayaṃ nisīdati imaṃ paṇḍitoti vattuṃ na yuttanti parihāsaṃ kariṃsu. Rājā dummukho anattamano ahosi. Atha naṃ mahāsatto pucchi kiṃ mahārāja dummukhosīti. Āma paṇḍita dummukhomhi savanameva te manāpaṃ dassanaṃ pana amanāpaṃ jātanti. Kiṃ kāraṇāti. Pitaraṃ āsanā vuṭṭhāpetvā sayaṃ nisinnattāti. Kiṃ pana tavaṃ mahārāja sabbaṭṭhānesu puttehi pitāva uttamota maññasīti. Āma pañḍitāti. Atha naṃ mahāsatto nanu mahārāja tumhehi amhākaṃ assataraṃ vā seṭṭhataraṃ vā pesentūti sāsanaṃ pahitanti vatvā āsanā vuṭṭhāya māṇave oloketvā tumhehi gahitagadrabhaṃ ānethāti te āṇāpetvā rañño pādamūle nipajjāpetvā mahārāja ayaṃ gadrabho kiṃ agghatīti pucchi. Rājā āha sace upakārako aṭṭhakahāpaṇe agghatīti. Imaṃ pana paṭicca ājānīyavalavāya kucchimhi nibbatto assataro kiṃ agghatīti. Anaggho paṇḍitāti. Deva kasmā evaṃ kathetha nanu tumhehi idāneva vuttaṃ sabbaṭṭhānesu puttehi pitāva uttamoti sace taṃ saccaṃ tumhākaṃ assatarato gadrabhova uttamo hoti taṃ gadrabhaṃ gaṇhatha yadi gadrabhehi assataro uttamo hoti taṃ gaṇhatha kiṃ pana mahārāja tumhākaṃ paṇḍitā ettakaṃpi jānituṃ asakkontā pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasanti aho tumhākaṃ paṇḍitā Paññāsampannā kuto vo ete laddhāti cattāro paṇḍite parihāsitvā rājānaṃ imāya ekanipāte gāthāya ajjhabhāsi