๑๕. อตฺตทณฺฑสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

[๑๗๐] ปณฺณรสเม อตฺตทณฺฑสุตฺตนิทฺเทเส อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตนฺติ ปฐมคาถายมตฺโถ:- ยํ โลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ วา สมฺปรายิกํ วา ภยํ ชาตํ, สพฺพนฺตํ อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ อตฺตโน ทุจฺจริตการณา ชาตํ, เอวํ สนฺเตปิ ชนํ ปสฺสถ เมธคํ, อิมํ สากิยาทิชนํ ปสฺสถ อญฺญมญฺญํ เมธคํ หึสกํ พาธกนฺติ. เอวนฺตํ ปฏิวิรุทฺธํ วิปฺปฏิปนฺนํ ชนํ ปริภาสิตฺวา อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติทสฺสเนน ตสฺส สํเวคํ ชเนตุํ อาห "สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา"ติ. ปุพฺเพ โพธิสตฺเตเนว สตาติ อธิปฺปาโย.

ตโยติ คณนปริจฺเฉโท. ทณฺฑาติ ทุจฺจริตา. กายทณฺโฑติ กายทุจฺจริตํ. วจีทณฺฑาทีสุปิ เอเสว นโย. ติวิธํ กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิกายโต ปวตฺตํ ทุฏฺฐุ จริตํ, กิเลสปูติกตฺตา วา ทุฏฺฐุ จริตนฺติ ลทฺธนามํ ติวิธํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. จตุพฺพิธนฺติ มุสาวาทาทิจตุพฺพิธํ. ติวิธนฺติ อภิชฺฌาทิติวิธํ. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ปฏิสํเวทนียํ. สมฺปรายิกนฺติ อนาคเต อตฺตภาเว ปฏิสํเวทนียํ. อาคุจารีติ ปาปการี อปราธการี. ตเมนํ ราชา ปริภาสตีติ ปาปการึ ราชา ปริภาสติ, ภยํ อุปฺปาเทติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตีติ กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ โทมนสฺสํ วินฺทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ เอวรูปํ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ โทมนสฺสญฺจ. กุโต ตสฺสาติ ตสฺส โจรสฺส กุโต อุปฺปนฺนํ. อตฺตทณฺฑโต ชาตนฺติ อตฺตนา กตทุจฺจริตโต อุปฺปนฺนํ.

อนฺตมโสติ เหฏฺฐิมโต. สวจนียมฺปิ กโรติ "น เต ลพฺภา อิโต ปกฺกมิตุนฺ"ติ อิโต อิมมฺหา คามาทินา คนฺตุํ น ลพฺภา. น สกฺกา พหิ นิกฺขมิตุนฺติ ปลิโพธํ สงฺค กโรติ. ธนชานิปจฺจยาปีติ ธนปริหานิการณาปิ. ราชา ตสฺส วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ. กสาหิปิ ตาเฬนฺตีติ กสาทณฺฑเกหิ โปเถนฺติ. เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺตีติ สกณฺฏกเวตฺตลตาหิ โปเถนฺติ. อฑฺฒทณฺฑเกหีติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตนยาเยว. สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺตีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหาเร อทตฺวา ฉาตสุนเขหิ ขาทาเปนฺติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรนฺติ. สูเล อุตฺตาเสนฺตีติ สูลํ อาโรเปนฺติ. ราชา อิเมสํ จตุนฺนํ ทณฺฑานํ อิสฺสโรติ อิมาสํ จตุนฺนํ อาณานํ กาตุํ ราชา สมตฺโถ.