อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตาเน. อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ อุปฺปชฺชมานา อหิตาย อุปฺปชฺชนฺติ ทุกฺขาย. ตทุภเยน อผาสุวิหาราย. อหิตายาติ เจตสิกทุกฺขตฺถาย. ทุกฺขายาติ กายิกทุกฺขตฺถาย. อผาสุวิหารายาติ ตทุภเยน น สุขวิหารตฺถาย. อถ วา "อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺตีติ ภวงฺคจลนโต ปฏฺฐาย ยาว โวฏฺฐพฺพนา, ตาว อุปฺปชฺชมานา นาม. โวฏฺฐพฺพนํ ปน ปตฺวา อนิวตฺตนภาเว ๑- อุปฺปชฺชนฺติ นามา"ติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ.

ตจสารํว สมฺผลนฺติ อตฺตโน ผเลน นาสิตํ ตจสารสงฺขาตํ เวฬุ วิย. อรตีติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อุกฺกณฺฐิตตา. รตีติ ปญฺจกามคุเณ อภิรติ. โลมหํโสติ กณฺฏกสทิโส หุตฺวา อุทฺธคฺคโลโม. อิโตนิทานาติ อยํ อตฺตภาโว นิทานํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิโตนิทานา. อิโต ชาตาติ ๒- อิโต อตฺตภาวโต ชาตา. อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกาติ ยถา ทีฆสุตฺตเกน ปาเท พทฺธกากํ กุมารกา ตสฺส สุตฺตสฺส ปริยนฺเต องฺคุลึ เวเฐตฺวา โอสฺสชฺชนฺติ, โส ทูรํ คนฺตฺวาปิ ปุน เตสํ ปาทมูเลเยว ปตติ, เอวเมว อิโต อตฺตภาวโต สมุฏฺฐาย ปาปวิตกฺกา จิตฺตํ โอสฺสชฺชนฺติ.

"สานฺเตวาสิโก"ติอาทิกํ ปฐมสุตฺตํ กิเลเสน สหวาสํ สนฺธาย วุตฺตํ. "ตโยเม ภิกฺขเว อนฺตรา มลา"ติอาทิกํ ทุติยํ กุสลธมฺมลีนกรณวเสน อตฺถานตฺถสฺส อชานนวเสน จ. "ตโย โข มหาราช ปุริสสฺส ธมฺมา อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมานา"ติอาทิกํ ตติยํ อตฺตโน นิสฺสยฆาตนวเสน. "ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา"ติอาทิกํ จตุตฺถํ กิเลสานํ ปติฏฺฐาทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ญาตพฺพํ.

ตโต ตโต ปริสฺสยโตติ ตสฺมา ตสฺมา อุปทฺทวา. ตํ ปุคฺคลนฺติ วุตฺตปฺปการํ กิเลสสมงฺคิปุคฺคลํ. ทุกฺขํ อเนฺวตีติ ทุกฺขํ อนุ เอติ มาตุ ปจฺฉโต ขีรปิวโก วิย. อนุคจฺฉตีติ สมีปํ คจฺฉติ โจรฆาตโก วิย วชฺฌปฺปตฺตสฺส. อนฺวายิกํ โหตีติ สมฺปตฺตํ