ตสฺมาติ ยสฺมา ชาติอาทิกํ ทุกฺขํ เอตํ ปุคฺคลํ อเนฺวติ, ตสฺมา. ตํการณา ตํเหตูติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยสฺมา วุตฺตปฺปการํ ทุกฺขํ เอตํ อเนฺวติ, ตํเหตุ, ยสฺมา อเนฺวติ ตปฺปจฺจยา, ยสฺมา อเนฺวติ ตํนิทานนฺติ เอวํ ปทโยชนา กาตพฺพา.

"ตํการณาติ อการณนิกฺการณปฏิเสโธ. ตํเหตูติ อเหตุมหาภูตเหตุปฏิเสโธ. ตปฺปจฺจยาติ อปฺปจฺจเยน สทฺธึ อสาธารณปจฺจยปฏิเสโธ. ตํนิทานาติ อนิทาเนน สห อาคมาธิคเม นิทานปฏิเสโธ"ติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. เอตํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโนติ เอตํ วุตฺตปฺปการํ อุปทฺทวํ วิปสฺสนาญาเณน สมฺมา ปสฺสมาโน ทกฺขมาโน.

สทาติ มูลปทํ. ปุน สทาติ อตฺถปทํ. สทาติ สพฺพทิวเส. สพฺพทาติ สพฺพสฺมึ กาเล. สพฺพกาลนฺติ ปุพฺพณฺหาทิสพฺพกาลํ. นิจฺจกาลนฺติ ทิวเส ทิวเส. ธุวกาลนฺ ติ อพฺโพจฺฉินฺนกาลํ. สตตนฺติ นิรนฺตรํ. สมิตนฺติ เอกีภูตํ. อพฺโพกฺกิณฺณนฺติ อญฺเญน อสมฺมิสฺสํ. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ ปฏิปาฏิยา ฆฏิตํ "โปงฺขานุโปงฺขํ อวิราธิตํ อุปฏฺฐาตี"ติอาทีสุ ๑- วิย. อุทกุมฺมิกชาตนฺติ นิพฺพตฺตอุทกอุมฺมิตรงฺคํ วิย. อวีจีติ อวิรฬํ. สนฺตตีติ อนุปจฺฉินฺนํ. สหิตนฺติ ฆฏิตํ เอกีภูตํ วา "สหิตํ เม, อสหิตนฺเต"ติอาทีสุ ๒- วิย. ผสฺสิตนฺติ ผุสิตํ "นิวาเต ผุสิตคฺคเล"ติอาทีสุ วิย. ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตนฺติ เทฺว ปทานิ ทิวากาลวิภาควเสน. ๓- ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามนฺติ ตีณิ รตฺติวิภาควเสน. กาเฬ ชุเณฺหติ อฑฺฒมาสวเสน. วสฺเส ฯเปฯ คิเมฺหติ ตีณิ อุตุวเสน. ปุริเม วโยขนฺเธ ฯเปฯ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธติ ตีณิ วโยวิภาควเสน วุตฺตานีติ ญาตพฺพํ.