@๕ ฉ.ม. สมาธิ "สมาธี"ติ ๖ ฉ.ม. คณนานุปุพฺพตา ๗ ม. วูปสมา จาติ (อภิ.อ. ๑/๒๒๓) จ วิราคา, กิญฺจิ ภิยฺโย วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค สมติกฺกมนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.
กามญฺเจเต วิตกฺกวิจารา ทุติยชฺฌาเนเยว วูปสนฺตา, อิมสฺส ปน ฌานสฺส มคฺคปริทีปนตฺถํ วณฺณภณนตฺถญฺเจตํ วุตฺตํ. "วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา"ติ หิ วุตฺเต อิทํ ปญฺญายติ "นนุ ๑- วิตกฺกวิจารวูปสโม มคฺโค อิมสฺส ฌานสฺสา"ติ. ยถา จ ตติเย อริยมคฺเค อปฺปหีนานมฺปิ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ "ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สญฺโญชนานํ ปหานายา"ติ ๒- เอวํ ปหานํ วุจฺจมานํ ๓- วณฺณภณนํ โหติ, ตทธิคมาย อุสฺสุกฺกานํ อุสฺสาหชนนตฺถํ, ๔- เอวเมว อิธ อวูปสนฺตานมฺปิ วิตกฺกวิจารานํ วูปสโม วุจฺจมาโน ๕- วณฺณภณนํ โหติ, เตนายมตฺโถ วุตฺโต "ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา"ติ.
อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สมํ ปสฺสติ, อปกฺขปติตาว หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ตาย วิสทาย วิปุลาย ถามคตาย สมนฺนาคตตฺตา ตติยชฺฌานสมงฺคี "อุเปกฺขโก"ติ วุจฺจติ.