@๓ ฉ.ม. โสว ๔ ฉ.ม. เวทคุนฺติ, ขุ.สุ. ๒๕/๕๓๔/๔๓๘ กตตฺตา "สงฺขตา"ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตา. "กมฺมนิพฺพตฺตา เตภูมกา รูปารูปธมฺมา อภิสงฺขตสงฺขารา"ติ อฏฺฐกถาสุ ๑- วุตฺตา. เตปิ "อนิจฺจา วต สงฺขารา"ติอาทีสุ ๒- สงฺขตสงฺขาเรสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. "อวิชฺชาคโต อยํ ภิกฺขเว ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรตี"ติอาทีสุ ๓- อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราว อาคตา. เตภูมกกุสลากุสลเจตนา อภิสงฺขรณกสงฺขารา นาม. "ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกํ คนฺตฺวา อกฺขาหตํ มญฺเญ อฏฺฐาสี"ติอาทีสุ ๔- อาคตํ กายิกเจตสิกวีริยํ ปโยคาภิสงฺขาโร นาม. "สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส โข อาวุโส วิสาข ภิกฺขุโน ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโร"ติอาทีสุ ๕- อาคตา วิตกฺกวิจารา. วาจํ สงฺขโรนฺตีติ วจีสงฺขารา, อสฺสาสปสฺสาสา กาเยน สงฺขรียนฺตีติ กายสงฺขารา, สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺเตน สงฺขรียนฺตีติ จิตฺตสงฺขารา. อิธ ปน สงฺขตสงฺขารา อธิปฺเปตา. อนิจฺจา หุตฺวา อภาวฏฺเฐน. ทุกฺขา ปฏิปีฬนฏฺเฐน. สพฺเพ ธมฺมาติ นิพฺพานมฺปิ อนฺโตกริตฺวา วุตฺตา. อนตฺตา อวสวตฺตนฏฺเฐน. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราต เอตฺถ ยมฺปฏิจฺจ ผลเมติ, โส ปจฺจโย. ปฏิจฺจาติ น วินา, อปฺปฏิกฺขิตฺวาติ ๖- อตฺโถ. เอตีติ อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จาติ อตฺโถ. อปิ จ อุปการฏฺโฐ ๗- ปจฺจยฏฺโฐ, อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย, ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อภินิพฺพตฺตนฺติ, ๘- เอวํ สมฺภวนฺติสทฺทสฺส เสสปเทหิปิ โยชนา กาตพฺพา.

ตตฺถ กตมา อวิชฺชา? ทุกฺเข อญฺญาณํ ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ อปรนฺเต อญฺญาณํ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ. กตเม สงฺขารา? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อเนญฺชาภิสงฺขาโร, กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร จิตฺตสงฺขาโร, อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ปญฺจ