@๒๕/-/๒ ๑๓ องฺ.เอกก. ๒๐/๕๑/๙ ๑๔ สี.,ฉ.ม. นิกฺขนฺตตฺตา ทีเปติ "นยิทํ เทวายตนํ วิย มนสฺส อายตนํ ๑- มนายตนํ, อถ โข มโน เอว อายตนํ มนายตนนฺ"ติ. ตตฺถ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การณฏฺเฐน จ อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ โลเก "อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตนนฺ"ติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. "สุวณฺณายตนํ รตนายตนนฺ"ติอาทีสุ ๒- อากโร. สาสเน ปน "มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา"ติอาทีสุ ๓- สโมสรณฏฺฐานํ. "ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตนนฺ"ติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. "ตตฺร ตเตฺรว สกฺขิพฺยตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน"ติอาทีสุ ๔- การณํ. อิธ ปน สญฺชาติเทสฏฺเฐน สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน การณฏฺเฐนาติ ติธาปิ วฏฺฏติ.
ผสฺสาทโย หิ ธมฺมา เอตฺถ สญฺชายนฺตีติ สญฺชาติเทสฏฺเฐนปิ เอตํ อายตนํ. พหิทฺธา รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพารมฺมณา สภาเวเนตฺถ ๕- โอสรนฺตีติ สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐนปิ อายตนํ. ผสฺสาทีนํ ปน สหชาตาทิปจฺจยฏฺเฐน การณตฺตา การณฏฺเฐนปิ อายตนนฺติ เวทิตพฺพํ. มนินฺทฺริยํ วุตฺตตฺถเมว.
วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณเมว ขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. ตสฺส ราสิอาทิวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. "มหาอุทกกฺขนฺโธเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉตี"ติ ๖- เอตฺถ หิ ราสฏฺเฐน ขนฺโธ วุตฺโต. "สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ"ติอาทีสุ ๗- คุณฏฺเฐน. "อทฺทส โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธนฺ"ติ ๘- เอตฺถ ปณฺณตฺติมตฺตฏฺเฐน. อิธ ปน รูฬฺหิโต ขนฺโธ วุตฺโต. ราสฏฺเฐน หิ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทโส เอกํ วิญฺญาณํ. ตสฺมา ยถา รุกฺขสฺส เอกเทสํ ฉินฺทนฺโต รุกฺขํ ฉินฺทตีติ วุจฺจติ, เอวเมว วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทสภูตํ เอกมฺปิ วิญฺญาณํ รูฬฺหิโต วิญฺญาณกฺขนฺโธติ วุตฺตํ.
ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตูติ เตสํ ผสฺสาทีนํ ธมฺมานํ อนุจฺฉวิกา