@๓ ฉ.ม. ปนสฺสาติ ภควโต ๔ ม. ภควโต ๕ ฉ.ม. ตํ สพฺพํ ปญฺจเนยฺยปถภูตํ ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ยถา วา เอกจฺโจ วีปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ยถาสภาวํ คณฺหนฺโต ชานนฺโต ชานาติเยว, ปสสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน ๑- จกฺขุภูโต. วิทิตการิอฏฺเฐน ๒- ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน วา ปริยตฺติธมฺเม ปวตฺตนโต หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ วา ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. ญาณํ วิย ภูโตติ ญาณภูโต. ธมฺโม ๓- วิย ภูโตติ ธมฺมภูโต. พฺรหฺมา วิย ภูโตติ พฺรหฺมภูโต. สฺวายํ ๔- ธมฺมสฺส วจนโต วตฺตนโต วา วตฺตา. นานปฺปกาเรหิ วจนโต วตฺตนโต วา ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา ทสฺสนโต อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺติเทสนโต, อมตปฺปกาสนาย วา ธมฺมเทสนาย อมตสฺส อธิคมาปนโต อมตสฺส ทาตา. โลกุตฺตรธมฺมสฺส อุปฺปาทิตตฺตา เวเนยฺยานุรูเปน ยถาสุขํ โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทาเนน จ ธมฺเมสุ อิสฺสโรติ ธมฺมสฺสามิ. ตถาคตปทํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถํ.

อิทานิ "ชานํ ชานาตี"ติอาทีหิ วุตฺตคุณํ สพฺพญฺญุตาย วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุกาโม สพฺพญฺญุตํ สาเธนฺโต "นตฺถี"ติอาทิมาห. เอวํ ภูตสฺส หิ ตสฺส ภควโต ปารมิตาปุญฺญผลปฺปภาวนิปฺผนฺเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน สพฺพธมฺเมสุ สวาสนสฺส สมฺโมหสฺส วิคตตฺตา ๕- อสมฺโมหโต สพฺพธมฺมานํ ญาตตฺตา อญฺญาตํ นาม นตฺถิ. ตเถว จ สพฺพธมฺมานํ จกฺขุนา วิย ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา อทิฏฺฐํ นาม นตฺถิ. ญาเณน ปตฺตตฺตา อวิทิตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหสจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกตตฺตา อสจฺฉิกตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหปญฺญาย ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญาย อผุสิตํ นาม นตฺถิ.

ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กาลํ วา ธมฺมํ วา. อุปาทายาติ อาทาย, อนฺโตกตฺวาติ อตฺโถ. อุปาทายวจเนเนว กาลวินิมุตฺตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตเมว โหติ.

เล่มที่ ๒๙ ขุททกนิกาย มหานิทเทส๔๘๖

ที่มาและฉบับอื่นของ “๘. ปสูรสุตตนิเทส”