อฏฺฐานาฆาโต ๑- ปน สงฺขาเรสุ อุปฺปนฺโน ๒- กมฺมปถเภทํ น กโรติ. จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปนฺโนติ จิตฺตสฺส อาฆาโต. ตโต พลวตโร ปฏิฆาโต. ปฏิหญฺญนวเสน ปฏิฆํ. ปฏิวิรุชฺฌตีติ ปฏิวิโรโธ. กุปฺปนวเสน โกโป. ปโกโป สมฺปโกโปติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. ทุสฺสนวเสน โทโส. ปโทโส สมฺปโทโสติ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺฒิตํ. จิตฺตสฺส ๓- วิปนฺนตา วิปนฺนากาโร ๔- วิปริวตฺตนากาโร จิตฺตสฺส ๔- พฺยาปตฺติ. ๔- มโน ปทุสฺสยมาโน ๕- อุปฺปชฺชตีติ มโนปโทโส. กุชฺฌนวเสน โกโธ. กุชฺฌนากาโร กุชฺฌนา. กุชฺฌิตสฺส ภาโว กุชฺฌิตตฺตํ. ทุสฺสตีติ โทโส. ทุสฺสนาติ ทุสฺสนากาโร. ทุสฺสิตตฺตนฺติ ทุสฺสิตภาโว. ปกติภาววิชหนฏฺเฐน พฺยาปชฺชนํ พฺยาปตฺติ. พฺยาปชฺชนาติ พฺยาปชฺชนากาโร. วิรุชฺฌตีติ วิโรโธ. ปุนปฺปุนํ วิรุชฺฌตีติ ปฏิวิโรโธ. วิรุทฺธาการปฏิวิรุทฺธาการวเสน วา อิทํ วุตฺตํ. จณฺฑิโก วุจฺจติ จณฺโฑ, ถทฺธปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว จณฺฑิกฺกํ. น เอเตน สุโรปิตํ วจนํ โหติ, ทุรุตฺตํ อปริปุณฺณเมว โหตีติ อสุโรโป. กุทฺธกาเล หิ ปริปุณฺณวจนํ นาม นตฺถิ, สเจปิ กสฺสจิ โหติ, ตํ อปฺปมาณํ. อปเร ปน "อสฺสุชนนฏฺเฐน อสฺสุโรปนโต อสฺสุโรโป"ติ วทนฺติ, ตํ อการณํ โสมนสฺสสฺสาปิ อสฺสุชนนโต. เหฏฺฐาวุตฺตอตฺตมนตาปฏิปกฺขโต น อตฺตมนตาติ อนตฺตมนตา. สา ปน ยสฺมา จิตฺตสฺเสว, น สตฺตสฺส, ตสฺมา "จิตฺตสฺสา"ติ วุตฺตํ.

อธิมตฺตปริตฺตตา เวทิตพฺพาติ อธิมตฺตภาโว จ ปริตฺตภาโว จ, พลวภาโว จ มนฺทภาโว จาติ อตฺโถ. กญฺจิ กาเลติ เอกทา. "กญฺจิ กาลนฺ"ติ ปาโฐ. จิตฺตาวิลกรณมตฺโต โหตีติ จิตฺตสฺส อาวิลกรณปฺปมาโณ, จิตฺตกิลิฏฺฐกรณปฺปมาโณติ

@๔ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๕ ฉ.ม. มนํ ปทูสยมาโน อตฺโถ. "จิตฺตปีฬากรณมตฺโต"ติปิ ๑- ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ. ตสฺส จิตฺตสฺส กิลมถกรณมตฺโตติ อตฺโถ. น จ ตาว มุขกุลานวิกุลาโน โหตีติ มุขสฺส สงฺโกจนวิสงฺโกจโน น จ ตาว โหติ. น จ ตาว หนุสญฺโจปโน โหตีติ ทฺวินฺนํ หนูนํ อปราปรํ จลโน น จ ตาว โหติ. น จ ตาว ผรุสวาจํ นิจฺฉารโณ โหตีติ ปเรสํ มมฺมจฺเฉทกํ ผรุสวาจํ มุขโต นิจฺฉารเณน ๒- พหิ นิกฺขมโน น จ ตาว โหติ. น จ ตาว ทิสาวิทิสํ อนุวิโลกโน โหตีติ ปรสฺส อพฺภุกฺกิรณตฺถํ ทณฺฑาทิอตฺถาย ทิสญฺจ อนุทิสญฺจ ปุนปฺปุนํ วิโลกโน น จ ตาว โหติ.