กุสลากุสลกมฺเมสุ วิปรีตวุตฺติยา สภาวคฺคหณาภาเวน วา. เอกมฺปิ กมฺมํ เอตสฺส ปจฺจกฺขํ นตฺถิ, สยํ วา กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขกรณํ นาม น โหตีติ อปจฺจกฺขกมฺมํ. ยํ เอตสฺมึ อนุปฺปชฺชมาเน จิตฺตสนฺตานํ เมชฺฌํ ภเวยฺย สุจิ โวทานํ, ตํ ทุฏฺฐุ เมชฺฌํ อิมินาติ ทุมฺเมชฺฌํ. พาลานํ ภาโว พาลฺยํ. มุยฺหตีติ โมโห. พลวตโร โมโห ปโมโห. สมนฺตโต มุยฺหตีติ สมฺโมโห. วิชฺชาย ปฏิปกฺขภาวโต น วิชฺชาติ อวิชฺชา. โอฆโยคตฺโถ วุตฺโตเยว. ถามคตฏฺเฐน อนุเสตีติ อนุสโย. จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ อภิภวตีติ ปริยุฏฺฐานํ. หิตคฺคหณาภาเวน หิตาภิมุขี ๑- คนฺตุํ น สกฺโกติ อญฺญทตฺถุ ลงฺคติเยวาติ ลงฺคี, ขญฺชตีติ อตฺโถ. ทุรุคฺฆาฏนฏฺเฐน วา ลงฺคี. ยถา หิ มหาปลิฆสงฺขาตา ลงฺคี ทุรุคฺฆาฏา โหติ, เอวมยมฺปิ ลงฺคี วิยาติ ลงฺคี. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

ยา เอวรูปา กงฺขาติ เอตฺถ กงฺขนวเสน กงฺขา. กงฺขํ อานยตีติ กงฺขายนา. ปุริมกงฺขา หิ อุตฺตรกงฺขํ อานยติ นาม. ๒- อาการวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. กงฺขาสมงฺคิจิตฺตํ กงฺขาย อายิตตฺตา กงฺขายิตํ นาม, ตสฺส ภาโว กงฺขายิตตฺตํ. วิมตีติ วิคตา มติ วิมติ. วิจิกิจฺฉาติ วิคตา จิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา, สภาวํ วา วิจินนฺโต กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ วิจิกิจฺฉา. สา สํสยลกฺขณา, กมฺปนรสา, อนิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐานา, อเนกํสคฺคาหปจฺจุปฏฺฐานา วา, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานา, ปฏิปตฺติยา อนฺตรายกราติ ทฏฺฐพฺพา.

กมฺปนฏฺเฐน ทฺวิธา เอฬยตีติ เทฺวฬฺหกํ. ปฏิปตฺตินิวารเณน ทฺวิธาปโถ วิยาติ เทฺวธาปโถ. "นิจฺจํ วา อิทํ อนิจฺจํ วา"ติอาทิปวตฺติยา เอกสฺมึ อากาเร สณฺฐาตุํ อสมตฺถตาย สมนฺตโต เสตีติ สํสโย. เอกํสํ คเหตุํ อสมตฺถตาย น เอกํสคฺคาโหติ อเนกํสคฺคาโห. นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺตี อารมฺมณโต โอสกฺกตีติ อาสปฺปนา. โอคาหิตุํ อสกฺโกนฺตี ปริสมนฺตโต สปฺปตีติ ปริสปฺปนา. ปริโยคาหิตุํ อสมตฺถตาย