อุทฺธเต จิตฺเตติ วีริยินฺทฺริยวเสน จิตฺเต อวูปสนฺเต. พลววีริยํ หิ มนฺทสมาธึ วีริยสฺส อุทฺธจฺจปกฺขตฺตา อุทฺธจฺจํ อภิภวติ. เอวํ อุทฺธเต จิตฺเต. สมถสฺส กาโลติ สมาธิสฺส ภาวนาย กาโล. สมาหิเต จิตฺเตติ อุปจารปฺปนาหิ จิตฺเต สมาหิเต. พลวสมาธิ หิ มนฺทวีริยํ สมาธิสฺส โกสชฺชปกฺขตฺตา โกสชฺชํ อภิภวติ. สมาธิ วีริเยน สญฺโญชิโต โกสชฺเช ปติตุํ น ลภติ. วีริยํ สมาธินา สญฺโญชิตํ อุทฺธจฺเจ ปติตุํ น ลภติ. ตสฺมา ตทุภยํ สมํ กาตพฺพํ. อุภยสมตาย หิ อปฺปนา โหติ. วิปสฺสนาย กาโลติ เอวํ สมาหิเต อนิจฺจาทิวเสน วิวิธาย วิปสฺสนาย ๓- กาโล, สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตีปิ สทฺธา วฏฺฏติ. เอวํ สทฺทหนฺโต โอกปฺเปนฺโต อปฺปนํ ปาปุณาติ. สมาธิปญฺญาสุ ปน สมาธิกมฺมิกสฺส เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ. เอวํ หิ โส อปฺปนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ปน ปญฺญา พลวตี วฏฺฏติ. เอวํ หิ โส ลกฺขณปฏิเวธํ ปาปุณาติ. อุภินฺนํ ปน สมตฺเตปิ อปฺปนา โหติ เอว.

กาเล ปคฺคณฺหติ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยวีริยปีติสมฺโพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปเนน ตํ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ. นิคฺคณฺหตีติ ยสฺมึ สมเย อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปเนน ตํ จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ. สมฺปหํสติ กาเลนาติ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปญฺญาปโยคมนฺทตาย วา อุปสมสุขานํ วิคเมน ๑- วา นิรสฺสาทํ โหติ, ตสฺมึ สมเย อฏฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน สํเวเชติ. อฏฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม:- ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ. รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตสฺส ๒- ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ "สมฺปหํสติ กาเลนา"ติ. กาเล จิตฺตํ สมาทเหติ ยสฺมึ สมเย สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมภาโว, ตสฺมึ กาเล จิตฺตํ สมาทเหยฺย ๓- อปฺปนํ ปาเปยฺย ๓-.

อชฺฌุเปกฺขติ กาเลนาติ ยสฺมึ สมเย สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺม อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมาธิวีถึ ปฏิปนฺนํ ๔- จิตฺตํ โหติ, ตทาสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ น พฺยาปารํ อาปชฺชติ สารถิ วิย สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ. อยํ วุจฺจติ "อชฺฌุเปกฺขติ กาเลนา"ติ. โส โยคี กาลโกวิโทติ เอโส วุตฺตปฺปกาโร กมฺมฏฺฐานโยเค นิยุตฺโต ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสนสมาทหนอชฺฌุเปกฺขนกาเลสุ เฉโก พฺยตฺโต. กิมฺหิ กาลมฺหีติอาทินา ปคฺคหาทิกาลํ ปุจฺฉติ.