ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขฺวาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนญฺจ อารมฺมณานํ ปฏิฆาเตน อุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา, รูปสญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ยถาห "ตตฺถ กตมา ปฏิฆสญฺญา? รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา คนฺธสญฺญา รสสญฺญา โผฏฺฐพฺพสญฺญา, อิมา วุจฺจนฺติ ปฏิฆสญฺญาโย"ติ. ๑- ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนํ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา, อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึเยว ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสํ เอตฺถ วจนํ เวทิตพฺพํ. อถ วา:- กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรสมาปนฺนสฺส น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ, น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา ปวตฺตติ, ๓- รูปายตฺตา จ เอตาย ๔- ปวตฺติ, อยมฺปน ภาวนา รูปวิราคาย ปวตฺตติ, ๓- ตสฺมา ตา เอตฺถ "ปหีนา"ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสํ หิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว "ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโก"ติ ๕- วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ

@๔. ฉ.ม. เอตาสํ ๕ องฺ. ทสก. ๒๔/๗๒/๑๐๗-๘ อาเนญฺชตา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา "อาฬาโร จ กาลาโม อรูปสมาปนฺโน ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว อทฺทส, น จ สทฺทํ อสฺโสสี"ติ. ๑-