อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ตาว ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ๒- อากาสานญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ. วุตฺตนเยเนว อารมฺมณมฺปิ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา "อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา"ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

วิญฺญาณญฺจายตนูปคาติ เอตฺถ ปน "อนนฺตนฺ"ติ มนสิกาตพฺพวเสน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อนนฺตเมว อานญฺจํ, วิญฺญาณํ อานญฺจํ "วิญฺญาณานญฺจนฺ"ติ อวตฺวา "วิญฺญาณญฺจนฺ"ติ วุตฺตํ. อยํ เหตฺถ รุฬฺหีสทฺโท. ตเทว วิญฺญาณญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. ตตฺถ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนภวํ อุปคตาติ ๓- วิญฺญาณญฺจายตนูปคา.

วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิญฺญาณญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ,