จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ "การโก เวทโก สยํวสี"ติ เอวํ ปริกปฺปิเตน อตฺตนา วา อตฺตาภาวโตเยว อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน จ สุญฺญํ. สพฺพํ จกฺขฺวาทิโลกิยธมฺมชาตํ ยสฺมา อตฺตา จ เอตฺถ

@๔ สี. ปีติสุขํ, ฉ.ม. ฐิติสุขํ ๕ สี. สารสฺส ๖ ม.สภากโต นตฺถิ, อตฺตนิยญฺจ เอตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา "สุญฺญนฺ"ติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. โลกุตฺตราปิ ธมฺมา อตฺตตฺตนิเยหิ สุญฺญาเยว, สุญฺญาตีตธมฺมา นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึ ธมฺเม อตฺตตฺตนิยสารสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. โลเก จ "สุญฺญํ ฆรํ สุญฺโญ ฆโฏ"ติ วุตฺเต ๑- ฆรสฺส ฆฏสฺส จ นตฺถิภาโว น โหติ, ตสฺมึ ฆเฏ จ อญฺญสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. ภควตา จ อิติ ยมฺหิ ๒- โกจิ ตตฺถ น โหติ, เตน ตํ สุญฺญํ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ โหติ, ตํ สนฺตํ อิทมตฺถีติ ปชานาตีติ อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. ตถา ญายคนฺเถ สทฺทคนฺเถ จ อยเมว อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต ๓- อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ. อนิสฺสริยโตติ อตฺตโน อิสฺสริเย อวสวตฺตนโต. ๔- อกามการิยโตติ อตฺตโน อกามํ อรุจิกรณวเสน. อผาสุนียโตติ ๕- ฐาตุํ ปติฏฺฐาภาวโต. อวสวตฺตนโตติ อตฺตโน วเส อวตฺตนโต. ปวตฺติโตติ ๖- อนิจฺจโต ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต. วิวิตฺตโตติ นิสฺสรโต.

สุทฺธนฺติ เกวลํ อิสฺสรกาลปกตีหิ วินา เกวลํ ปจฺจยุปฺปตฺติวเสน ๗- ปวตฺตมานํ สุทฺธํ นาม. อตฺตนิยวิรหิโต สุทฺธธมฺมปุญฺโชติ จ. สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ, สุทฺธํ สงฺขารสนฺตตินฺติ สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส ชานนฺตสฺส สงฺขารานํ สนฺตตึ อพฺโพจฺฉินฺนํ สงฺขารสนฺตตึ. ตเถว สุทฺธํ ปสฺสนฺตสฺส สงฺขารทีนิ, เอกฏฺฐานิ อาทเรน ทฺวิตฺติกฺขตฺตุํ วุตฺตานิ. เอวํ ปสฺสนฺตสฺส มรณมุเข ภยํ น โหติ. คามณีติ อาลปนํ. ติณกฏฺฐสมํ โลกนฺติ อิมํ อุปาทินฺนกฺขนฺธสงฺขาตํ โลกํ. ยทา ติณกฏฺฐสมํ ปญฺญาย ปสฺสติ. ยถา อรญฺเญ ติณกฏฺฐาทีสุ คณฺหนฺเตสุ อตฺตานํ วา อตฺตนิยํ วา คณฺหาตีติ น โหติ, เตสุ วา ติณกฏฺฐาทีสุ สยเมว นสฺสนฺเตสุปิ วินสฺสนฺเตสุปิ อตฺตา นสฺสติ, อตฺตนิโย นสฺสตีติ น โหติ. เอวํ อิมสฺมึ กาเยปิ นสฺสนฺเต วา วินสฺสนฺเต วา อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา ภิชฺชตีติ อปสฺสนฺโต ปญฺญาย ติณกฏฺฐสมํ ปสฺสตีติ วุจฺจติ. น อญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจิ, อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยาติ ปฏิสนฺธิวิรหิตํ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ภวํ วา อตฺตภาวํ วา น ปตฺเถติ.