Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vāti "kārako vedako sayaṃvasī"ti evaṃ parikappitena attanā vā attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhvādilokiyadhammajātaṃ yasmā attā ca ettha

@4 Sī. pītisukhaṃ, cha.Ma. ṭhitisukhaṃ 5 Sī. sārassa 6 Ma.sabhākato Natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā "suññan"ti vuccatīti attho. Lokuttarāpi dhammā attattaniyehi suññāyeva, suññātītadhammā natthīti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca "suññaṃ gharaṃ suñño ghaṭo"ti vutte gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo na hoti, tasmiṃ ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca iti yamhi koci tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātīti ayameva attho vutto. Tathā ñāyaganthe saddaganthe ca ayameva attho. Iti imasmiṃ suttante anattalakkhaṇameva kathitaṃ. Anissariyatoti attano issariye avasavattanato. Akāmakāriyatoti attano akāmaṃ arucikaraṇavasena. Aphāsunīyatoti ṭhātuṃ patiṭṭhābhāvato. Avasavattanatoti attano vase avattanato. Pavattitoti aniccato paccayāyattavuttito. Vivittatoti nissarato.

Suddhanti kevalaṃ issarakālapakatīhi vinā kevalaṃ paccayuppattivasena pavattamānaṃ suddhaṃ nāma. Attaniyavirahito suddhadhammapuñjoti ca. Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatinti suddhaṃ passantassa jānantassa saṅkhārānaṃ santatiṃ abbocchinnaṃ saṅkhārasantatiṃ. Tatheva suddhaṃ passantassa saṅkhāradīni, ekaṭṭhāni ādarena dvittikkhattuṃ vuttāni. Evaṃ passantassa maraṇamukhe bhayaṃ na hoti. Gāmaṇīti ālapanaṃ. Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokanti imaṃ upādinnakkhandhasaṅkhātaṃ lokaṃ. Yadā tiṇakaṭṭhasamaṃ paññāya passati. Yathā araññe tiṇakaṭṭhādīsu gaṇhantesu attānaṃ vā attaniyaṃ vā gaṇhātīti na hoti, tesu vā tiṇakaṭṭhādīsu sayameva nassantesupi vinassantesupi attā nassati, attaniyo nassatīti na hoti. Evaṃ imasmiṃ kāyepi nassante vā vinassante vā attā vā attaniyaṃ vā bhijjatīti apassanto paññāya tiṇakaṭṭhasamaṃ passatīti vuccati. Na aññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyāti paṭisandhivirahitaṃ nibbānaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhavaṃ vā attabhāvaṃ vā na pattheti.

เล่มที่ ๓๐ ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส๑๔๖

ที่มาและฉบับอื่นของ “โมฆราชมาณวกปัญหานิทเทส”