Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāpattā hoti. Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva. Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa "idāni maggo uppajjissatī"ti saṅkhāre "aniccā"ti vā "dukkhā"ti vā anattā"ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya āgatanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tatheva manasikaroto paṭhamajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ parikammanti vuccati, tadanantaraṃ tatheva dutiyajavanacittaṃ uppajjati. Yaṃ upacāranti vuccati, tadanantarampi tatheva uppajjati tatiyajavanacittaṃ. Yaṃ anulomanti vuccati, idaṃ tesaṃ pāṭiyekkaṃ nāma.
@4 ka. sasaṅkhārupekkhā saṅkhāre 5 cha.Ma. kathitanayeneva
Avisesena pana tividhampetaṃ "āsevanan"tipi "parikamman"tipi "upacāran"tipi "anuloman"tipi vuccati. Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti, nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati. Tato paraṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvattakaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati. Antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā "paṭipadāñāṇadassanavisuddhī"ti vā "vipassanā"ti vā saṅkhyaṃ gacchati. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaññojanaṃ sīlabbataparāmāsasaññojanaṃ vicikicchāsaññojananti tīṇi saññojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati, tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ, phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Yogī "iminā vatāhaṃ maggena āgato"ti maggaṃ paccavekkhati. Tato "me ayaṃ ānisaṃso laddho"ti phalaṃ paccavekkhati. Tato "ime nāma kilesā pahīnā"ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato "ime nāma kilesā avasiṭṭhā"ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati. Avasāne ca "ayaṃ dhammo mayā paṭividdho"ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne. Arahattaphalāvasāne pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇāni honti.