ปัจจัยของสิ่งนี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท. ____________________________ ๒- สํ. นิ. เล่ม ๑๖/ข้อ ๖๑

พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ จึงตรัสว่า ธรรมเป็นปัจจัยนั่นแล ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท โดยไวพจน์มีคำว่า ตถตา - ความเป็นของจริงแท้เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ปฏิจจสมุปบาท ๓- จึงมีการเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายมีชราและมรณะเป็นต้นเป็นลักษณะ, มีการผูกพันอยู่กับทุกข์เป็นรส, มีการเดินผิดทางเป็นอาการปรากฏ, มีปัจจัยพิเศษของตนเป็นปทัฏฐาน เพราะแม้ตนเองก็มีปัจจัย. ____________________________ ๓- มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้

๑. ชรามรณาทีนํ ปจฺจยลกฺขโณ

๒. ทุกฺขานุพนฺธนรโส