จริงอยู่ วิบากนี้ย่อมไม่เกิดในเพราะความไม่มีกรรมที่สะสมไว้. ผิว่า พึงเกิด. วิบากทั้งหมดของกรรมทั้งปวงพึงเกิด. แต่วิบาก ทั้งปวงไม่เกิด เพราะฉะนั้น พึงรู้ข้อนี้ว่า เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี.
จริงอยู่ วิญญาณนี้ทั้งหมดย่อมเป็นไป ๒ ส่วนด้วยสามารถปฏิสนธิที่เป็นไป.
ในวิญญาณนั้น วิญญาณ ๑๓ เหล่านี้ คือวิญญาณ ๕ อย่างละ ๒ มโนธาตุ ๒ อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ สหรคตด้วยโสมนัส ๑. ย่อมเป็นไปในความเป็นไปในปัญจโวการภพ. วิญญาณ ๑๙ ที่เหลือย่อมเป็นไปในปวัตติกาลบ้าง ในปฏิสนธิบ้างตามสมควรในภพ ๓.
ลทฺธปฺปจฺจยมิติ ธมฺม- มตฺตเมตํ ภวนฺตรมุเปติ นาสฺส ตโต สงฺกนฺติ น ตโต เหตํ วินา โหติ. วิญญาณนี้เป็นเพียงธรรมได้ปัจจัยแล้ว ย่อมเข้าถึงภพอื่น ด้วยประการฉะนี้ ความเคลื่อนไปจากภพ ย่อมไม่มีแก่ วิญญาณนั้น วิญญาณเว้นเหตุจากภพนั้นก็มีไม่ได้. ท่านอธิบายว่า วิญญาณนี้เกิดขึ้นเพียงอาศัยรูปธรรมและอรูปธรรมเป็นปัจจัยอันได้แล้ว ย่อมเข้าถึงภพอื่น มิใช่สัตว์ มิใช่ชีวะ ด้วยประการฉะนี้.
อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที