๒๕-๒๘ ปฏิสมฺภิทาญาณนิทฺเทสวณฺณนา

[๗๖] ปฏิสมฺภิทาญาณนิทฺเทเส ยสฺมา ธมฺเม อวุตฺเต ตสฺส กิจฺจํ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา อุทฺทิฏฺฐานํ ปฏิปาฏึ อนาทิยิตฺวา ปฐมํ ธมฺมา นิทฺทิฏฺฐา. ธมฺมาทีนํ อตฺถา วุตฺตาเยว. สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโมติอาทีหิ ธมฺมสทฺทปริยาปนฺเน ธมฺเม วตฺวา นานตฺตสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อญฺโญ สทฺธินฺทฺริยธมฺโมติอาทิมาห. "อญฺโญ ธมฺโม"ติ หิ วุตฺเต ธมฺมานํ นานตฺตํ ทสฺสิตํ โหติ. ปฏิวิทิตาติ อภิมุขภาเวน วิทิตา ปากฏา นาม โหนฺติ. เตน ปฏิสมฺภิทาปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต. อธิโมกฺขฏฺโฐ อตฺโถติอาทีหิ เตสํ สทฺธาทีนํ อธิมุจฺจนาทิกิจฺจํ อตฺโถ นามาติ ทสฺเสติ. สนฺทสฺเสตุนฺติ ปรํ ญาเปตุกามสฺส ปรํ สนฺทสฺเสตุํ. ปรสฺส ปน วจนํ สุณนฺตสฺสาปิ ลพฺภติเยว. พฺยญฺชนนิรุตฺตาภิลาปาติ นามพฺยญฺชนํ นามนิรุตฺติ นามาภิลาโป. นามํ หิ อตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, "สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺตี"ติ ๑- เอวํ วิตฺถาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วุจฺจมานตฺตา นิรุตฺติ, อภิลปียติ เอเตน อตฺโถติ อภิลาโปติ วุจฺจติ.

นามญฺจ นาเมตํ จตุพฺพิธํ สามญฺญนามํ คุณนามํ กิตฺติมนามํ โอปปาติก- นามนฺติ. ตตฺถ ปฐมกปฺปิเกสุ มหาชเนน สมฺมนฺนิตฺวา ฐปิตตฺตา "มหาสมฺมโต"ติ รญฺโญ นามํ สามญฺญนามํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ "มหาชนสมฺมโตติ โข วาเสฏฺฐ `มหาสมฺมโต มหาสมฺมโต'เตฺวว ปฐมํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺตนฺ"ติ. ธมฺมกถิโก ปํสุกูลิโก วินยธโร ติปิฏกธโร สทฺโธ สโต"ติ เอวรูปํ คุณโต อาคตนามํ คุณนามํ นาม. "ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ"ติอาทีนิปิ ๒- ตถาคตสฺส อเนกานิ นามสตานิ คุณนามาเนว. เตน วุตฺตํ:-

อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ สคุเณน มเหสิโน