[๖๐-๖๓] อิทานิ ภาวิตมคฺคสฺส ปจฺจเวกฺขณวเสน วา อภาวิตมคฺคสฺส อนุสฺสววเสน วา วิสุํ วิสุํ สจฺจญาณานิ ทสฺเสตุํ ทุกฺเข ญาณาทีนิ จตฺตาริ ญาณานิ อุทฺทิฏฺฐานิ. ตตฺถ ทุกฺเขติ เอตฺถ ทุอิติ อยํ สทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติ. กุจฺฉิตํ หิ ปุตฺตํ ทุปุตฺโตติ วทนฺติ. ขํสทฺโท ปน ตุจฺเฉ. ตุจฺฉํ หิ อากาสํ `ขนฺ'ติ วุจฺจติ. อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉตํ อเนกุปทฺทวาธิฏฺฐานโต, ตุจฺฉํ พาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโต. ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ "ทุกฺขนฺ"ติ วุจฺจติ.

ทุกฺขสมุทเยติ เอตฺถ สํอิติ อยํ สทฺโท "สมาคโม สเมตนฺ"ติอาทีสุ ๑- วิย สํโยคํ ทสเสติ, อุอิติ อยํ สทฺโท "อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺ"ติอาทีสุ ๒- วิย อุปฺปตฺตึ. อย-สทฺโท ปน การณํ ทีเปติ. อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติการณํ. อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการณตฺตา "ทุกฺขสมุทยนฺ"ติ วุจฺจติ.

ทุกฺขนิโรเธติ เอตฺถ นิสทฺโท อภาวํ, โรธสทฺโท จ จารกํ ทีเปติ. ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา, สมธิคเต วา ตสฺมึ สํสารจารกสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ "ทุกฺขนิโรธนฺ"ติ วุจฺจติ. ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปตฺตินิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจติ.