๔๐. ทสฺสนวิสุทฺธิญาณนิทฺเทสวณฺณนา

[๙๑] ทสฺสนวิสุทฺธิญาณนิทฺเทเส สพฺเพ ธมฺมา เอกสงฺคหิตา สงฺขตา- สงฺขตธมฺมา เอเกน สงฺคหิตา ปริจฺฉินฺนา. ตถฏฺเฐนาติ ภูตฏฺเฐน, อตฺตโน อตฺตโน สภาววเสน วิชฺชมานฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อนตฺตฏฺเฐนาติ การกเวทก- สงฺขาเตน อตฺตนา รหิตฏฺเฐน. สจฺจฏฺเฐนาติ อวิสํวาทกฏฺเฐน, อตฺตโน สภาวญฺญถตฺตาภาเวนาติ อตฺโถ. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ สภาวโต ญาณโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน. อิธ โลกุตฺตรญาเณน อสมฺโมหโต อารมฺมณโต จ ปฏิเวโธ เวทิตพฺโพ. อภิชานนฏฺเฐนาติ โลกิเกน ญาเณน อสมฺโมหโต อารมฺมณโต จ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาวโต อภิชานิตพฺพฏฺเฐน. "สพฺพํ ภิกฺขเว อภิญฺเญยฺยนฺ"ติ ๑- หิ วุตฺตํ. ปริชานนฏฺเฐนาติ วุตฺตนเยเนว โลกิยโลกุตฺตเรหิ ญาเณหิ สภาวโต อภิญฺญาตานํ ธมฺมานํ อนิจฺจาทิโต นิยฺยานาทิโต จ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชานิตพฺพฏฺเฐน. "สพฺพํ ภิกฺขเว ปริญฺเญยฺยนฺ"ติ หิ วุตฺตํ. ธมฺมฏฺเฐนาติ สภาวธารณาทินา ธมฺมฏฺเฐน. ธาตุฏฺเฐนาติ นิชฺชีวตาทินา ธาตุฏฺเฐน. ญาตฏฺเฐนาติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ ญาเณหิ ญาตุํ สกฺกุเณยฺยฏฺเฐน. ยถา ทฏฺฐุํ สกฺกุเณยฺยาทินา อตฺเถน "ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ รูปนฺ"ติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ญาตุํ สกฺกุเณยฺยฏฺโฐ ญาตฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. สจฺฉิกิริยฏฺเฐนาติ อารมฺมณโต ปจฺจกฺขกาตพฺพฏฺเฐน. ผุสนฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺขกตสฺส อารมฺมณโต ปุนปฺปุนํ ผุสิตพฺพฏฺเฐน. อภิสมยฏฺเฐนาติ โลกิเกน ญาเณน อภิสมาคนฺตพฺพฏฺเฐน. กิญฺจาปิ หิ "ตถฏฺเฐ ปญฺญา สจฺจวิวฏฺเฏ ญาณํ, อภิญฺญา ปญฺญา ญาตฏฺเฐ ญาณํ, สจฺฉิกิริยา ปญฺญา ผสฺสนฏฺเฐ ญาณนฺ"ติ เอเกกเมว ญาณํ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายญฺจ:-

สมวาเย ขเณ กาเล สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ

ปฏิลาเภ ปหาเน จ ปฏิเวเธ จ ทิสฺสตีติ คาถาวณฺณนายํ อภิสมยสทฺทสฺส ปฏิเวธตฺโถ วุตฺโต, อิธ ปน ยถาวุตฺเตน อตฺเถน เตสํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. อฏฺฐกถายเมว หิ โส โลกิยญาณวเสน ธมฺมาภิสมโย วุตฺโตติ.