ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏติอาทิ สจฺจวิวฏฺฏญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺตา สจฺจวิวฏฺฏ- ญาณกฺขณเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มคฺคกฺขเณเยว หิ สพฺพานิ ยุชฺชนฺติ. กถํ? ญาณวิวฏฺเฏ ญาณํ หิ วชฺเชตฺวา เสเสสุ อริยมคฺโค สรูเปเนว อาคโต. วิปสฺสนากิจฺจสฺส ปน มคฺเคเนว สิชฺฌนโต วิปสฺสนากิจฺจสิทฺธิวเสน ญาณวิวฏฺฏ- ญาณมฺปิ มคฺคกฺขเณ ยุชฺชติ. มคฺคญาเณเนว วา "จกฺขุ สุญฺญนฺ"ติอาทิ กิจฺจวเสน ปฏิวิทฺธเมว โหตีติ มคฺคกฺขเณ ตํ ญาณํ วตฺตุํ ยุชฺชติเยว. อตฺถโยชนา ปเนตฺถ "ยตฺถ มคฺคกฺขเณ สญฺญาวิวฏฺโฏ, ตตฺถ เจโตวิวฏฺโฏ. ยตฺถ มคฺคกฺขเณ เจโตวิวฏฺโฏ, ตตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ"ติ เอวมาทินา นเยน สพฺพสํสนฺทเนสุ โยชนา กาตพฺพา. อถ วา สญฺญาวิวฏฺฏเจโตวิวฏฺฏจิตฺตวิวฏฺฏวิโมกฺขวิวฏฺเฏสุ จ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ อาคตตฺตา สจฺจวิวฏฺโฏ อาคโตเยว โหติ. ญาณวิวฏฺโฏ จ สจฺจวิวฏฺเฏเนว กิจฺจวเสน สิทฺโธ โหติ. สญฺญาเจโตจิตฺตวิโมกฺขวิวฏฺเฏเสฺวว จ เปยฺยาลวิตฺถาริยมาเน "อนตฺตานุปสฺสนาธิปตฺตตฺตา ปญฺญา อภินิเวสโต สญฺญาย วิวฏฺฏตีติ อธิปตฺตตฺตา ปญฺญา สญฺญาวิวฏฺเฏ ญาณนฺ"ติ จ, "อภินิเวโส นานตฺตํ, อนตฺตานุปสฺสนา เอกตฺตํ. อนตฺตานุปสฺสเนกตฺตํ เจตยโต อภินิเวสโต จิตฺตํ วิวฏฺฏตีติ นานตฺเต ปญฺญา เจโตวิวฏฺเฏ ญาณนฺ"ติ จ, "อภินิเวสํ ปชหนฺโต อนตฺตานุปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ อธิฏฺฐาเน ปญฺญา จิตฺตวิวฏฺเฏ ญาณนฺ"ติ จ, "อนตฺตานุปสฺสนาย อภินิเวสํ โวสฺสชฺชตีติ โวสฺสคฺเค ปญฺญา วิโมกฺขวิวฏฺเฏ ญาณนฺ"ติ จ ปาฐสมฺภวโต ญาณวิวฏฺเฏ ญาณมฺปิ เตสุ เตสุ อาคตเมว โหติ. ญาณวิวฏฺเฏ จ อนตฺตานุปสฺสนาย วุฏฺฐาย อริยมคฺคํ ปฏิลทฺธสฺส กิจฺจวเสน ๑- "จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา"ติอาทิยุชฺชนโต สจฺจวิวฏฺโฏ ลพฺภติ, ตสฺมา เอเกกสฺมึ วิวฏฺเฏ เสสา ปญฺจ ปญฺจ. วิวฏฺฏา ลพฺภนฺติ. ตสฺมา เอวํ ๒- "ยตฺถ สญฺญาวิวฏฺโฏ, ตตฺถ เจโตวิวฏฺโฏ"ติอาทิกานิ สํสนฺทนานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพํ.