วิปริณามสุญเญ ปจฺจุปฺปนฺนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ตสฺส วิปริณาโม สุเขน วตฺตุํ สกฺกาติ ปฐมํ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมา ทสฺสิตา. ตตฺถ ชาตํ รูปนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ. สภาเวน สุญฺญนฺติ เอตฺถ สยํ ภาโว สภาโว, สยเมว อุปฺปาโทติ อตฺโถ. สโต ๑- วา ภาโว สภาโว, อตฺตโตเยว อุปฺปาทิโตติ อตฺโถ. ปจฺจยายตฺตวุตฺติตฺตา ปจฺจยํ วินา สยเมว ภาโว, อตฺตโต เอว วา ภาโว เอตสฺมึ นตฺถีติ สภาเวน สุญฺญํ, สยเมว ภาเวน, อตฺตโต เอว วา ภาเวน สุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สกสฺส ภาโว สภาโว. ปฐวีธาตุอาทีสุ หิ อเนเกสุ รูปารูปธมฺเมสุ เอเกโก ธมฺโม ปรํ อุปาทาย สโก นาม. ภาโวติ จ ธมฺมปริยายวจนเมตํ. เอกสฺส จ ธมฺมสฺส อญฺโญ ภาวสงฺขาโต ธมฺโม นตฺถิ, ตสฺมา สกสฺส อญฺเญน ภาเวน สุญฺญํ, สโก อญฺเญน ภาเวน สุญฺโญติ อตฺโถ. เตน เอกสฺส ธมฺมสฺส เอกสภาวตา

สเจ ปน เกจิ วเทยฺยุํ "สโก ภาโว สภาโว, เตน สภาเวน สุญฺญนฺ"ติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ภาโวติ ธมฺโม, โส ปรํ อุปาทาย สปเทน วิเสสิโต สภาโว นาม โหติ. ธมฺมสฺส กสฺสจิ อวิชฺชมานตฺตา "ชาตํ รูปํ สภาเวน สุญฺญนฺ"ติ รูปสฺส อวิชฺชมานตา วุตฺตา โหตีติ. เอวํ สติ "ชาตํ รูปนฺ"ติวจเนน วิรุชฺฌติ. น หิ อุปฺปาทรหิตํ ชาตํ นาม โหติ. นิพฺพานํ หิ อุปฺปาทรหิตํ, ตํ ชาตํ นาม น โหติ, ชาติชรามรณานิ จ อุปฺปาทรหิตานิ ชาตานิ นาม น โหนฺติ. เตเนเวตฺถ "ชาตา ชาติ สภาเวน สุญฺญา, ชาตํ ชรามรณํ สภาเวน สุญฺญนฺ"ติ เอวํ อนุทฺธริตฺวา ภวเมว อวสานํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐํ. ยทิ อุปฺปาทรหิตสฺสาปิ "ชาตนฺ"ติ วจนํ ยุชฺเชยฺย, "ชาตา ชาติ, ชาตํ ชรามรณนฺ"ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. ยสฺมา อุปฺปาทรหิเตสุ ชาติชรามรเณสุ "ชาตนฺ"ติ วจนํ น วุตฺตํ, ตสฺมา "สภาเวน สุญฺญํ อวิชฺชมานนฺ"ติ วจนํ อวิชฺชมานสฺส อุปฺปาทรหิตตฺตา "ชาตนฺ"ติ วจเนน วิรุชฺฌติ. อวิชฺชมานสฺส จ "สุญฺญนฺ"ติ วจนํ เหฏฺฐา วุตฺเตน โลกวจเนน จ ภควโต วจเนน จ ญายสทฺทคนฺถวจเนน จ วิรุชฺฌติ, อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ วจนํ กจวรมิว ฉฑฺฑิตพฺพํ. "ยํ ภิกฺขเว อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามิ. ยํ ภิกฺขเว นตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ นตฺถีติ วทามิ. กิญฺจ ภิกฺขเว อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, ยมหํ อตฺถีติ วทามิ. รูปํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามี"ติ ๑- อาทีหิ อเนเกหิ พุทฺธวจนปฺปมาเณหิ อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ ธมฺมา สกกฺขเณ วิชฺชมานา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.