อารมฺภานํ นิโรเธน นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว"ติ ๒- เอตฺถ หิ กมฺมํ อารมฺโภติ อาคตํ. "อารมฺภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี"ติ ๓- เอตฺถ อาปตฺติ. "มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา"ติ ๔- เอตฺถ ยูปุสฺสาปนาทิ- กิริยา. "อารมฺภถ นิกฺขมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน"ติ ๕- เอตฺถ วีริยํ. "สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารมฺภนฺตี"ติ ๖- เอตฺถ หึสา. "พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี"ติ ๗- เอตฺถ เฉทนภญฺชนาทิกํ วิโกปนํ. อิธ ปน วีริยเมว อธิปฺเปตํ. เตน วุตฺตํ "วีริยสงฺขาโต อารมฺโภ วีริยารมฺโภ"ติ. วีริยํ หิ อารภนกวเสน อารมฺโภติ วุจฺจติ. ตสฺมึ วีริยารมฺเภ ญาณํ. อสลฺลีนตฺตา ปหิตตฺตาติปิ ปฐนฺติ, อสลฺลีนภาเวน ปหิตภาเวนาติ อตฺโถ. ปุริมปาโฐเยว สุนฺทโร. เกจิ ปน "สติธมฺมวิจยวีริยปีติ- สมฺโพชฺฌงฺคานํ สมตา อสลฺลีนตฺตตา, สติสมาธิปสฺสทฺธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สมตา ปหิตตฺตตา, สตฺตนฺนํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ สมตา ปคฺคหฏฺโฐ"ติ วณฺณยนฺติ.

[๓๙] อิทานิ สมฺมาวายามสิทฺธํ มคฺคผลํ ปตฺเตน โลกหิตตฺถํ ธมฺมเทสนา กาตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ตทนนฺตรํ อตฺถสนฺทสฺสเน ญาณํ อุทฺทิฏฺฐํ. ตตฺถ

@๓ องฺ.ปญฺจก. ๒๒/๑๔๒/๑๘๕ (สฺยา), อภิ.ปุ. ๓๖/๑๙๑/๑๗๙