Katame dhammā kusalā yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā .pe. Dhammārammaṇaṃ vā. Yaṃ yaṃ vā panārabbha tasmiṃ samaye phasso hoti .pe. Avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā"tiādinā nayena vibhajitvā vibhajitvā dassito.

Tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyābhicārivohāro, tassa abhilāpe bhāsane udīraṇe taṃ lapitaṃ bhāsitaṃ udīritaṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ Sabhāvaniruttābhilāpe "ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī"ti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā. Kasmā? yasmā saddaṃ sutvā "ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī"ti jānāti. Paṭisambhidāppatto hi "phasso"ti vutte "ayaṃ sabhāvaniruttī"ti jānāti, "phassā"ti vā "phassan"ti vā vutte pana "ayaṃ na sabhāvaniruttī"ti jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Aññaṃ panesa nāmaākhyātaupasagganipātabyañjanasaddaṃ jānāti na jānātīti? yadaggena saddaṃ sutvā "ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī"ti jānāti, tadaggena tampi jānissati. Taṃ pana nayidaṃ paṭisambhidākiccanti paṭikkhipitvā "bhāsaṃ nāma sattā uggaṇhantī"ti vatvā idaṃ kathitaṃ:- mātāpitaro hi daharakāle kumārake mañce vā pīṭhe vā nipajjāpetvā taṃ taṃ kathayamānā tāni tāni kiccāni karonti, dārakā tesaṃ taṃ taṃ bhāsaṃ vavatthapenti "iminā idaṃ vuttaṃ, iminā idaṃ vuttan"ti gacchante gacchante kāle sabbampi bhāsaṃ jānanti. Mātā damiḷī, pitā andhako, tesaṃ jātadārako sace mātu kathaṃ paṭhamaṃ suṇāti, damiḷabhāsaṃ bhāsissati, sace pitu kathaṃ paṭhamaṃ suṇāti, andhakabhāsaṃ bhāsissati. Ubhinnampi pana kathaṃ asuṇanto māgadhikabhāsaṃ bhāsissati.

เล่มที่ ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค๑๗

ที่มาและฉบับอื่นของ “มาติกา”