Keci pana "sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti, uparimā dveyeva samāpajjantī"ti vadanti. Idañca nesaṃ kāraṇaṃ:- ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhaṃ lokiyasamādhiṃ samāpajjanato akāraṇameva, kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu idheva pāḷiyaṃ "katame dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti, katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī"ti imesaṃ pañhānaṃ vissajjane "sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmiphalasamāpattatthāyā"ti visuṃ visuṃ vuttā. Tasmā sabbepi ariyā attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

Kasmā samāpajjantīti? diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājāno rajjasukhaṃ, Devatā dibbasukhamanubhavanti, evaṃ ariyā "lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā"ti addhānaparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.

Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti? dvīhi tāva Ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikāRā. Yathāha "dve kho āvuso paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā

Ayaṃ panettha samāpajjanakkamo:- phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Ye pana vadanti "sotāpanno `phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī'ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti, sakadāgāmī ca anāgāmī"ti te vattabbā "evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho"ti tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ. Sekkhassāpi phalameva uppajjati. Na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti, paṭhamajjhānikameva uppajjati, sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.

เล่มที่ ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค๔๕๑

ที่มาและฉบับอื่นของ “สังขารุเปกขาญาณนิทเทส”