[98] Cakkhuṃ suññaṃ attena vāti bālajanaparikappitassa kārakavedaka- saṅkhātassa attano abhāvā cakkhuṃ attena suññaṃ. Yaṃ hi yattha na hoti tena taṃ suññaṃ nāma hoti. Attaniyena vāti attano sabhāveneva santakassapi abhāvā attano santakeneva suññaṃ. Lokassa attāti ca attaniyanti ca ubhayathā gāhasambhavato tadubhayaggāhappaṭisedhanatthaṃ attābhāvo attaniyābhāvo ca vutto. Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā tiṭṭhantassa kassaci abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti pavattikkhaṇepi thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena

Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena dvidhā aparivattamānapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Atha vā niccabhāvena ca dhuvabhāvena ca sassatabhāvena ca avipariṇāmadhammabhāvena ca suññanti attho. Samuccayatthe vāsaddo. Yathābhūtaṃ jānato passatoti iccevaṃ anattānupassanāñāṇena yathāsabhāvena jānantassa cakkhunā viya ca passantassa. Cakkhābhinivesato ñāṇaṃ vivaṭṭatīti cakkhuṃ attāti vā attaniyanti vā pavattamānato diṭṭhābhinavesato tadaṅgappahānavasena ñāṇaṃ vivaṭṭati. Esa nayo sesesu.

[99] Nekkhammena kāmacchandaṃ vossajjatīti nekkhammalābhī puggalo nekkhammena tappaṭipakkhaṃ kāmacchandaṃ pariccajati. Vossagge paññāti kāmacchandassa ca vossaggabhūte taṃsampayuttā paññā. Esa nayo sesesu. Pīḷanaṭṭhādayo heṭṭhā vuttatthā eva. Parijānanto vivaṭṭatīti puggalādiṭṭhānā desanā, maggasamaṅgī puggalo dukkhassa catubbidhaṃ atthaṃ kiccavasena parijānanto dubhato vuṭṭhānavasena vivaṭṭati, ñāṇavivaṭṭanepi ñāṇasamaṅgī vivaṭṭatīti vutto.

[100] Tathaṭṭhe paññāti etassa puggalasseva tathaṭṭhe vivaṭṭanā paññā. Esa nayo sesesu. Idāni maggakkhaṇe eva kiccavasena ākāranānatto cha vivaṭṭañāṇāni dassetuṃ saññāvivaṭṭotiādimātikaṃ ṭhapetvā taṃ atthato vibhajjanto sañjānanto vivaṭṭatītiādimāha. Tattha sañjānanto vivaṭṭatīti saññā vivaṭṭoti yasmā pubbabhāge nekkhammādiṃ adhipatiko sañjānanto yogī pacchā nekkhammasampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati, tasmā taṃ ñāṇaṃ saññāvivaṭṭo nāmāti attho. Cetayanto vivaṭṭatīti cetovivaṭṭoti yasmā yogī nekkhammekattādīni cetayanto taṃsampayuttañāṇena kāmacchandādito vivaṭṭati,

เล่มที่ ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค๕๒๑

ที่มาและฉบับอื่นของ “วิวัฏฏญาณฉักกนิทเทส”