ราชปุริสา ตํ ปวตฺตึ ทิสฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ, ราชา ทูตวจนํ สุตฺวา เวเคน นครา นิกฺขมิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อิริยาปถสฺมึเยว ปสีทิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สพฺพํ อิสฺสริยํ นิยฺยาเตสิ. โพธิสตฺโต "มยฺหํ มหาราช วตฺถุกาเมหิ วา กิเลสกาเมหิ วา อตฺโถ นตฺถิ, อหํ ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺถยนฺโต นิกฺขนฺโต"ติ อาห. ราชา อเนกปฺปการํ ยาจนฺโตปิ

โพธิสตฺโตปิ โข รญฺโญ ปฏิญฺญํ ทตฺวา อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน อาฬารญฺจ กาลามํ อุทกญฺจ ๒- รามปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา "นายํ มคฺโค โพธายา"ติ ตมฺปิ สมาปตฺติภาวนํ อนลงฺกริตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส อตฺตโน ถามวีริยสนฺทสฺสนตฺถํ มหาปธานํ ปทหิตุกาโม อุรุเวลํ คนฺตฺวา "รมณีโย วตายํ ภูมิภาโค"ติ ตตฺเถว วาสํ อุปคนฺตฺวา มหาปธานํ ปทหิ. เตปิ โข โกณฺฑญฺญปฺปมุขา ปญฺจวคฺคิยา ๓- คามนิคมราชธานีสุ ภิกฺขาย จรนฺตา ตตฺถ โพธิสตฺตํ สมฺปาปุณึสุ. อถ นํ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตํ "อิทานิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, อิทานิ พุทฺโธ ภวิสฺสตี"ติ ปริเวณสมฺมชฺชนาทิกาย วตฺตปฏิปตฺติยา อุปฏฺฐหมานา สนฺติกาวจรา อเหสุํ. โพธิสตฺโตปิ โข "โกฏิปฺปตฺตํ ทุกฺกรการิกํ กริสฺสามี"ติ เอกติลตณฺฑุลาทีหิปิ วีตินาเมสิ, สพฺพโสปิ อาหารุปจฺเฉทนํ อกาสิ. เทวตาปิ โลมกูเปหิ โอชํ อุปสํหรมานา ปกฺขิปึสุ.

อถสฺส ตาย นิราหารตาย ปรมกสิรปฺปตฺตาย สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย กาฬวณฺโณ อโหสิ, ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิจฺฉนฺนานิ อเหสุํ. อปฺเปกทา อานาปานกชฺฌานํ ๔- ฌายนฺโต มหาเวทนาภิตุนฺโน วิสญฺญีภูโต จงฺกมนโกฏิยํ ปตติ. อถ นํ เอกจฺจา เทวตา "กาลงฺกโต สมโณ โคตโม"ติ วทนฺติ. เอกจฺจา "วิหาโรเตฺวเวโส อรหตนฺ"ติ จ อาหํสุ. ๕- ตตฺถ ยายํ "กาลงฺกโต"ติ สญฺญา อโหสิ, ตา คนฺตฺวา สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรเจสุํ "ตุมฺหากํ ปุตฺโต กาลงฺกโต"ติ. "มม ปุตฺโต พุทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโต, (๖)- อหุตฺวา"ติ. "พุทฺโธ ภวิตุํ นาสกฺขิ, ปธานภูมิยํเยว ปติตฺวา กาลงฺกโตติ. อิทํ