มิตฺตสุหชฺชคาถาวณฺณนา ๑-

[๙๓] มิตฺเต สุหชฺเชติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว อุปฺปชฺชิตฺวา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา "กึ สมณธมฺโม วโร, รชฺชํ วรนฺ"ติ วีมํสิตฺวา อมจฺจานํ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. อมจฺจา "ธมฺเมน สเมน กโรถา"ติ วุตฺตาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา อธมฺเมน กโรนฺติ. เต ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราชยนฺตา เอกทา อญฺญตรํ ราชวลฺลภํ ปราเชสุํ. โส รญฺโญ ภตฺตการเกหิ สทฺธึ ปวิสิตฺวา สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ทุติยทิวเส สยํ วินิจฺฉยฏฺฐานํ อคมาสิ. ตโต มหาชนา "อมจฺจา เทว สามิเก อสามิเก กโรนฺตี"ติ อุจฺจาสทฺทํ กโรนฺตา มหายุทฺธํ วิย อกํสุ. อถ ราชา วินิจฺฉยฏฺฐานา วุฏฺฐาย ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน วิกฺขิตฺตจิตฺโต น สกฺโกติ อปฺเปตุํ. โส "กึ เม รชฺเชน, สมณธมฺโม วรนฺ"ติ รชฺชสุขํ ปหาย ปุน สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. กมฺมฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ.

ตตฺถ เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทยภาเวน สุหชฺชา. เกจิ เอกนฺตหิต- กามตาย มิตฺตาว โหนฺติ น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน ๒- สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ โหนฺติ. เต ทุวิธา อคาริยา จ อนคาริยา จ ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ อุปกาโร สมานสุขทุกฺโข อนุกมฺปโกติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน เอว. เต จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ยถาห:-

"จตูหิ โข คหปติปุตฺต ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท