ก็มังสจักษุนั้นมี ๒ คือ สสัมภารจักษุ ปสาทจักษุ.

บรรดาจักษุทั้ง ๒ นั้น ชิ้นเนื้อนี้ใดอันชั้นตาทั้งหลายล้อมไว้ในเบ้าตา ในชิ้นเนื้อใดมีส่วนประกอบ ๑๓ ส่วนโดยสังเขป คือธาตุ ๔ สี กลิ่น รส โอชะ สัมภวะ ชีวิต ภาวะ จักษุประสาท กายประสาท แต่โดยพิศดารมีส่วนประกอบ คือสมุฏฐาน ๔ ที่ชื่อว่าสัมภวะ สมุฏฐาน ๓๖ และกัมมสมุฏฐาน ๔ คือ ชีวิต ภาวะ จักษุประสาท กายประสาท อันนี้ชื่อว่าสสัมภารจักษุ.

จักษุใดตั้งอยู่ในวงกลม "เห็น" [เล็นซ์] ซึ่งถูกวงกลมดำอันจำกัดด้วยวงกลมขาวล้อมไว้ เป็นเพียงประสาทสามารถเห็นรูปได้ จักษุนี้ ชื่อว่าปสาทจักษุ.

ก็จักษุเหล่านี้ทั้งหมดมีอย่างเดียว โดยความไม่เที่ยง โดยมีปัจจัยปรุงแต่ง. มี ๒ อย่างโดยเป็นไปกับอาสวะและไม่เป็นไปกับอาสวะ, โดยโลกิยะและโลกุตระ. จักษุมี ๓ อย่างโดยภูมิ โดยอุปาทินนติกะ, มี ๔ อย่างโดยเอกันตารมณ์ ปริตตารมณ์ อัปปมาณารมณ์และอนิยตารมณ์. มี ๕ อย่างคือรูปารมณ์ นิพพานารมณ์ อรูปารมณ์ สัพพารมณ์และอนารัมมณารมณ์. มี ๖ อย่างด้วยอำนาจพุทธจักษุเป็นต้น.

เล่มที่ ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒-พุทธวงศ์-จริยาปิฎก๙๗๔

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “รัตนะจงกรมกัณฑ์”