กา ปฏิปตฺตีติ? ทานปารมิยา ตาว สุขูปกรณสรีรชีวิตปริจฺจาเคน ภยาปนุทเนน ธมฺโมปเทเสน จ พหุธา สตฺตานํ อนุคฺคหกรณํ ปฏิปตฺติ. ตตฺถ อามิสทานํ อภยทานํ ธมฺมทานนฺติ ทาตพฺพวตฺถุวเสน ติวิธํ ทานํ. เตสุ โพธิสตฺตสฺส ทาตพฺพวตฺถุ อชฺฌตฺติกํ พาหิรนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ พาหิรํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ ทสวิธํ. อนฺนาทีนํ ขาทนียโภชนียาทิวิภาเคน อเนกวิธํ. ตถา รูปารมฺมณํ ยาว ธมฺมารมฺมณนฺติ อารมฺมณโต ฉพฺพิธํ. รูปารมฺมณาทีนญฺจ นีลาทิวิภาเคน อเนกวิธํ. ตถา มณิกนกรชตมุตฺตาปวาฬาทิ- เขตฺตวตฺถุอารามาทิทาสิทาสโคมหึสาทินานาวิธวิตฺตูปกรณวเสน อเนกวิธํ.

ตตฺถ มหาปุริโส พาหิรํ วตฺถุํ เทนฺโต "เยน อตฺถิโก, ตํ ตสฺส เทติ, เทนฺโต จ ตสฺส อตฺถิโก"ติ สยเมว ชานนฺโต อยาจิโตปิ เทติ ปเคว ยาจิโต. มุตฺตจาโค เทติ, โน อมุตฺตจาโค, ปริยตฺตํ เทติ. โน อปริยตฺตํ สติ เทยฺยธมฺเม. น ปจฺจุปการสนฺนิสฺสิโต เทติ. อสติ เทยฺยธมฺเม หิ ปริยตฺเต สํวิภาคารหํ สํวิภชติ. น จ เทติ ปรูปฆาตาวหํ สตฺถวิสมชฺชาทิกํ, นาปิ กีฬนกํ ยํ อนตฺถูปสํหิตํ ปมาทาวหญฺจ. น จ คิลานสฺส ยาจกสฺส ปานโภชนาทิอสปฺปายํ ปมาณรหิตํ วา เทติ, ปมาณยุตฺตํ ปน สปฺปายเมว เทติ.

ตถา ยาจิโต คหฏฺฐานํ คหฏฺฐานุจฺฉวิกํ เทติ, ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตานุจฺฉวิกํ เทติ, มาตาปิตโร ญาติสาโลหิตา มิตฺตามจฺจา ปุตฺตาทารทาสกมฺมกราติ เอเตสุ กสฺสจิ ปีฬํ อชเนนฺโต เทติ, น จ อุฬารํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิชานิตฺวา ลูขํ เทติ, น จ ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิโต เทติ, น จ ปจฺจุปการสนฺนิสฺสิโต เทติ, น จ ผลปาฏิกงฺขี เทติ อญฺญตฺร สมฺมาสมฺโพธิยา, น จ ยาจเก เทยฺยธมฺมํ วา ชิคุจฺฉนฺโต เทติ, น จ อสญฺญตานํ ยาจกานํ อกฺโกสกโรสกานมฺปิ อปวิทฺธํ ทานํ เทติ, อญฺญทตฺถุ ปสนฺนจิตฺโต อนุกมฺปนฺโต สกฺกจฺจเมว เทติ, น จ โกตูหลมงฺคลิโก หุตฺวา เทติ, กมฺมผลเมว ปน สทฺทหนฺโต เทติ, นปิ ยาจเก ปยิรุปาสนาทีหิ ปริกิเลเสตฺวา เทติ, อปริกิเลสนฺโต เอว ปน เทติ, น จ ปเรสํ วญฺจนาธิปฺปาโย เภทนาธิปฺปาโย วา ทานํ เทติ, อสงฺกิลิฏฺฐจิตฺโต เอว เทติ, นปิ ยาจเก ผรุสวาโจ ภากุฏิมุโข ทานํ เทติ, ปิยวาที ปน ปุพฺพภาสี มิตวจโน หุตฺวา เทติ, ยสฺมิญฺจ เทยฺยธมฺเม อุฬารมนุญฺญตาย วา จิรปริจเยน วา เคธสภาวตาย วา โลภธมฺโม อธิมตฺโต โหติ, ชานนฺโต โพธิสตฺโต ตํ ขิปฺปเมว ปฏิวิโนเทตฺวา ยาจเก ปริเยสิตฺวาปิ เทติ, ยญฺจ เทยฺยวตฺถุ ปริตฺตํ ยาจโกปิ ปจฺจุปฏฺฐิโต, ตํ อจินฺเตตฺวาปิ อตฺตานํ พาเธตฺวา เทนฺโต ยาจกํ สมฺมาเนติ ยถา ตํ อกิตฺติปณฺฑิโต. น จ มหาปุริโส อตฺตโน ปุตฺตทารทาสกมฺมกรโปริเส ยาจิโต เต อสญฺญาปิเต โทมนสฺสปฺปตฺเต ยาจกานํ เทติ, สมฺมเทว ปน สญฺญาปิเต โสมนสฺสปฺปตฺเต เทติ, เทนฺโต จ ยกฺขรกฺขสปิสาจาทีนํ วา มนุสฺสานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ วา ชานนฺโต น เทติ, ตถา รชฺชมฺปิ ตาทิสานํ น เทติ, ๑- เย โลกสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ, เย ปน ธมฺมิกา ธมฺเมน โลกํ ปาเลนฺติ, เตสํ เทติ, เอวํ ตาว พาหิรทาเน ปฏิปตฺติ เวทิตพฺพา.

เล่มที่ ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒-พุทธวงศ์-จริยาปิฎก๑,๙๙๔

ที่มาและฉบับอื่นของ “สโมธานกถา”