@๓ วิ.มหา. ๔/๘/๘, ที.มหา. ๑๐/๗๐/๓๔, ม.มู. ๑๒/๒๘๒/๒๔๓,

@ม.ม. ๑๓/๓๓๘/๓๒๐, สํ.ส. ๑๕/๑๗๒/๑๖๖ อุปฺปนฺนาภิญฺญาจิตฺเตน สมฺปยุตฺตญาณํ, ยํ "ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา"ติ ๑- อาคตํ. ปญฺญาจกฺขุ นาม "จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาที"ติ ๒- เอตฺถ ปุพฺเพนิวาสาทิญาณํ ปญฺญาจกฺขูติ อาคตํ.

มํสจกฺขุ นาม "จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จา"ติ ๓- เอตฺถ ปสาทมํสจกฺขุ วุตฺตํ. ๔- ตํ ปน ทุวิธํ สสมฺภารจกฺขุ ปสาทจกฺขูติ. เตสุ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก อกฺขิปตฺตเกหิ ปริวาริโต มํสปิณฺโฑ ยตฺถ จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโว ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ สงฺเขปโต เตรส สมฺภารา โหนฺติ. วิตฺถารโต ปน สมฺภวมานานิ จตุสมุฏฺฐานานิ ฉตฺตึส ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ. อิเม กมฺมสมุฏฺฐานา จตฺตาโร จาติ สสมฺภารา ๕- โหนฺติ, อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ยํ ปน เสตมณฺฑลปริจฺฉินฺเนน กณฺหมณฺฑเลน ปริวาริเต ทิฏฺฐมณฺฑเล สนฺนิวิฏฺฐํ รูปทสฺสนสมตฺถํ ปสาทมตฺตํ, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. สพฺพานิ ปเนตานิ เอกวิธานิ อนิจฺจโต สงฺขตโต, ทุวิธานิ สาสวานาสวโต โลกิยโลกุตฺตรโต, ติวิธานิ ภูมิโต อุปาทิณฺณตฺติกโต, จตุพฺพิธานิ เอกนฺตปริตฺตอปฺปมาณานิยตารมฺมณโต, ปญฺจวิธานิ รูปนิพฺพานารูปสพฺพารมฺมณานารมฺมณ- วเสน, ฉพฺพิธานิ โหนฺติ พุทฺธจกฺขาทิวเสน. อิจฺเจวเมตานิ วุตฺตปฺปการานิ จกฺขูนิ อสฺส ภควโต สนฺตีติ ภควา จกฺขุมาติ วุจฺจติ. อตฺถํ สเมกฺขิตฺวาติ จงฺกมํ มาเปตฺวา, ธมฺมเทสนานิมิตฺตํ เทวมนุสฺสานํ หิตตฺถํ อุปปริกฺขิตฺวา อุปธาเรตฺวาติ อธิปฺปาโย. มาปยีติ มาเปสิ. โลกนายโกติ สคฺคโมกฺขาภิมุขํ