การณะ (เหตุ) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยศัพท์ว่าโลภะอีก เพราะโลภะนั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นมูลด้วย จึงชื่อว่าอกุศลมูล. อีกอย่างหนึ่ง โลภะนั้นเป็นมูลของอกุศลทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอกุศลมูล.

สภาวะที่ชื่อว่าอัญญาณ (ความไม่รู้) เพราะปฏิปักษ์ต่อญาณ. ที่ชื่อว่าอทัสสนะ (ความไม่เห็น) เพราะปฏิปักษ์ต่อความเห็น. ที่ชื่อว่าอนภิสมัย (ความไม่ตรัสรู้) เพราะอรรถว่าเป็นสภาพเผชิญหน้าก็ไม่ตรัสรู้ตามธรรมได้ คือย่อมไม่ถึงโดยชอบ. ที่ชื่อว่าอนุโพธะ (ตรัสรู้โดยสมควร) เพราะอรรถว่าย่อมตรัสรู้ธรรมโดยสมควร ที่ชื่อว่าอนนุโพธะ (การไม่ตรัสรู้ธรรมโดยสมควร) เพราะความที่อนนุโพธะนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่ออนุโพธะนั้น. ที่ชื่อว่าอสัมโพธะ (ไม่รู้ตามเป็นจริง) เพราะอรรถว่าไม่ประกอบกับสภาวะทั้งหลายมีความไม่เที่ยงเป็นต้นแล้วตรัสรู้. ชื่อว่าอสัมโพธะ เพราะอรรถว่าไม่สงบและไม่ชอบ ดังนี้บ้าง.

ที่ชื่อว่าอัปปฏิเวธะ (ไม่แทงตลอด) เพราะอรรถว่าย่อมไม่แทงตลอดธรรมคือสัจจะ ๔. ที่ชื่อว่าอสังคาหณา (ไม่ถือเอาให้ถูกต้อง) เพราะอรรถว่าย่อมไม่ถือเอาพร้อมแม้ธรรมหนึ่งในธรรมมีรูปเป็นต้น โดยสามัญลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้น. ที่ชื่อว่าอปริโยคาหณา (ไม่หยั่งลงโดยรอบคอบ) เพราะอรรถว่าย่อมไม่หยั่งลงสู่ธรรมนั้นนั่นแหละ. ที่ชื่อว่าอสมเปกขนา (ความไม่พินิจ) เพราะอรรถว่าย่อมไม่เพ่งโดยสม่ำเสมอ. ที่ชื่อว่าอปัจจเวกขณา (ความไม่พิจารณา) เพราะอรรถว่าย่อมไม่เพ่งเฉพาะสภาวะแห่งธรรมทั้งหลาย. ที่ชื่อว่าอปัจจักขกัมมะ (การไม่ทำให้ประจักษ์) เพราะอรรถว่ากรรมแม้ข้อหนึ่งก็ไม่ประจักษ์แก่สภาวะนี้ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลายด้วยความเป็นไปโดยวิปริตบ้าง ด้วยไม่มีการกำหนดโดยสภาวะบ้าง.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าการทำให้ประจักษ์แก่ธรรมไรๆ เองมิได้มี เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอปัจจักขกัมมะ. ที่ชื่อว่าทุมเมชฌะ (ความทรามปัญญา) เพราะอรรถว่าเมื่อโมหะนี้ยังไม่เกิดขึ้น จิตสันดานใดพึงเป็นจิตบริสุทธิ์ คือสะอาดผ่องแผ้ว จิตสันดานอันบริสุทธิ์นั้น อันโมหะนี้ประทุษร้ายแล้ว. ที่ชื่อว่าพาลยะ (ความโง่เขลา) เพราะอรรถว่าเป็นภาวะของพวกคนพาล. ที่ชื่อว่าโมหะ (ความหลง) เพราะอรรถว่าย่อมหลง. โมหะมีกำลังแรงชื่อว่าปโมหะ (ความลุ่มหลง). ที่ชื่อว่าสัมโมหะ (หลงใหล) เพราะอรรถว่าย่อมหลงโดยรอบ. ที่ชื่อว่าอวิชชา เพราะอรรถว่าไม่ใช่วิชชาเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชา.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๑,๐๖๐

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “จิตดวงที่ ๑”